Jaspis – historia

V w. p.n.e –   Zielony Jaspis  był używany do wiertarek w osadzie Mehrgarh  w dzisiejszym Beludżystanie w Pakistanie.

ok. 950 p.n.e. –  Pektorał, którego używał Arcykapłan w Świątyni Jerozolimskiej, był ozdobiony dwunastoma szlachetnymi kamieniami. Każdy kamień symbolizował jedno z dwunastu pokoleń Izraela. Jaspis symbolizował pokolenie Judy, z którego wywodzi się Jezus. Św. Jan w Apokalipsie użył jaspisu, jako symbolu Chrystusa-Boga w Ap 4,3; Ap 21,18-19.

 I w. – Pliniusz twierdził, że zielony jaspis czyni niewidzialnym, gdy noszony jest wraz z zielem heliotropu.

IV w. – Josephus von Scythopolis twierdził, że małżonkowie ofiarowują sobie jaspis, ponieważ chroni on przed cudzołóstwem

 XIII w . – Albert Wielki, teolog, filozof określał jaspis jako kamień o czarodziejskiej sile, mający gwarantować pozycję w społeczeństwie oraz pewność.

 

 

 

1800 p.n.e. –   Na minojskiej Krecie rzeźbiony jaspis był używany do produkcji uszczelek. Takie znaleziono w odkryciach  archeologicznych w Pałacu Knossos .

Jaspis – właściwości

Wzór chemiczny: Wzór chemiczny: SiO2
Twardość w skali Mohsa: 6,5 -7
Układ krystalograficzny: trygonalny
Przełam: haczykowaty, muszlowy
Łupliwość: brak
Gęstość: 2,58 -2,91 g/cm3
kolor: najczęściej brązowy, żółty, czerwony lub zielony, lecz możliwe wszystkie barwy, może też być pasiasty lub plamisty
Rysa: biała, żółta, brązowa, czerwona

 

Jaspis – opis

Jaspis (nazwa pochodzi od greckiego słowa iaspis – cętkowany kamień) — skała osadowa, zbita, drobnoziarnista, zbudowana z chalcedonu i kwarcu – występują one w zmiennych proporcjach. Zawiera różne minerały spełniające rolę domieszek są to: hematyt, goethyt, magnetyt, mangan, chloryty, aktynolit, epidot, zoisyt. Związki żelaza nadają jaspisom barwę brązową, żółtą, czerwoną lub zieloną.

Może zawierać szczątki organiczne (okrzemek, promienic, gąbek ze względu na dużą twardość jest stosowany do wyrobu sprzętu laboratoryjnego, przedmiotów ozdobnych i dekoracyjnych; w starożytności zaliczany do najcenniejszych kamieni szlachetnych.

Morganit – właściwości

Wzór chemiczny: Al2Be3(Si6O18) (krzemian glinu i berylu), Be3Al2(SiO3)6
Grupa: kamień szlachetny z rodziny Beryli
Twardość w skali Mohsa:              7,5–8,0
Układ krystalograficzny: (heksagonalny) sześcioboczne słupki
Przełam:               nierówny, muszlowy
Łupliwość:            niewyraźna
Gęstość: 2,71–2,90 g/cm³
kolor: różowy, delikatnie różowy do liliowego, łososiowy, brzoskwinioworóżowy


Połysk: szklisty
Inkluzje:  Częste są inkluzje ciekłe, gazowe i inne.  Czasami zanieczyszczone mikrokryształami muskowit, rutylu, ilmenitu i pirytu.

Morganit – historia

5 grudnia 1910 – George Kunz zaproponował nazwę Morganit na posiedzeniu Akademii Nauk w Nowym Jorku na cześć swojego przyjaciela i klienta JP Morgana za jego wsparcie finansowe dla sztuki i nauki, oraz  prezenty drogich kamieni dla  Amerykańskiego Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku, i Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Morgan był jednym z najważniejszych kolekcjonerów kamieni na początku 1900.

John Pierpont Morgan

7 października 1989 roku – znaleziono  jeden z największych okazów Morganitu. Było to w kamieniołomie Buckfield w  Maine. Kamień miał i około 23 cm długości i 30 cm szerokości. Ten dobrze ukształtowany kryształ ważył nieco ponad 50 funtów, nazywany został  „Rose of Maine”.

1989 r. – Znaleziono „Peach”, dobrze wykształcony 7-cm kryształ Morganitu w Sugar Hill Minerals.

Morganit Peach.

 

Morganit – opis

Morganit – minerał, odmiana berylu. Odkryty w 1911 r. w w okolicach San Diego w Kalifornii.

Najczęściej występuje w jasnoróżowej barwie, którą zawdzięcza obecności manganu, rzadziej w fioletowej, często z pomarańczową poświatą. Morganit charakteryzuje się wyraźnym dychroizmem – w zależności od kąta patrzenia może być różowy lub przejrzysty. Sporą rzadkością są kamienie dwubarwne – połączenie Morganitu i Akwamarynu.

 


Rob Lavinsky, iRocks.com – CC-BY-SA-3.0
Morganit wydobyty w kopalni Little Three, hrabstwo San Diego, Kalifornia, USA (4,5 x 2,2 x 3,5 cm)

Nazwa pochodzi od Johna Pierponta Morgana (1837-1913) – bankiera, finansisty i kolekcjonera minerałów.

Aleksandryt – Zastosowanie

Zastosowanie

  •   kamień jubilerski (łatwo pęka podczas cięcia i polerowania)
  •  kamień kolekcjonerski

syntetyczny aleksandryt:

  •   w laserach
  •   do produkcji iluminatorów w statkach kosmicznych oraz sztucznych satelitach. W przestrzeni kosmicznej nie ma ochrony przed szkodliwym promieniowaniem ultrafioletowym i innymi promieniowaniami kosmicznymi.  Aleksandryt ma zdolności do odfiltrowywania różnych części widma światła. To właśnie ta właściwość wywołuje zmiany jego barwy.

Aleksandryt – Występowanie

Występowanie

Występuje w skałach metamorficznych i pegmatytach. Może występować w złożach okruchowych.

 

Świat:

Rosja: Ural –  gdzie odkryto je w latach trzydziestych XIX wieku (1834). Złoża na Uralu są obecnie prawie całkowicie wyeksploatowane. Tu znaleziono najpiękniejszą i największą grupę kryształów aleksandrytu – druzę składającą się z 22 kryształów o masie 5 kg.

 Sri Lanka: Latpandura – Tu znaleziono największy, pojedynczy kryształ nazwany „The Saurer Alexandrite”, po przecięciu i oszlifowaniu zachował masę 66 karatów, przechowywany jest w Smithsonian Institution w Waszyngtonie).

 Indie:  Andhra Pradesh

Brazylia:   Minas Gerais, Bahia. Złoża Aleksandrytów zostały odkryte w Brazylii w stanie Minas Gerais w obszarze Hematita w latach ‘80. W ciągu zaledwie trzech miesięcy od kwietnia do czerwca 1987 r. niemal w całości zostały wyeksploatowane. Późniejsze odkrycia aleksandrytów były sporadyczne. Aleksandryty ze złóż brazylijskich zmieniają kolor z malinowego na niebiesko-zieloną. Ta właściwość optyczna spowodowana jest dzięki obecności tlenku chromu w składzie chemicznym kamienia.

 Birma:  Mogok.

Madagaskar :  Tsarasatro, Ambatosoratra.

Tasmania

Tanzania

USA

 

Aleksandryt o wielkości ponad  5 karatów  występowałe tylko na Uralu,  wyjątkowo w Brazylii. Aleksandryty w rozmiarach ponad trzech karatów są bardzo rzadkie .

Aleksandryt – Właściwości

Aleksandryt jest gatunkiem chryzoberylu czyli tlenkiem glinu i berylu.

Skład chemiczny:  Al2BeO4

Twardość w skali Mohsa: 8,5

Przełam:  muszlowy

Łupliwość: wyraźna

Gęstość minerału: 3,64-3,77 g/cm³

Barwa:  zielony, niebieskozielony, fioletowy, czerwony, purpurowy

Rysa: biała

Połysk: szklisty

Efekty optyczne:  Zmiana barwy zależna od rodzaju oświetlenia.
Najczęstsze zmiany koloru to zmiana   z zielonkawego na  czerwonawy. Ta zmiana koloru jest niezależna od zmiany barwy z oglądania  kryształu w różnych kierunkach , które wynikają z pleochroizmu .
Aleksandryt z Uralu w Rosji jest zielony w świetle dziennym i czerwony od światła żarowego. W ultrafiolecie  aleksandryt jest krwistoczerwony.
Aleksandryty brazylijskie zmieniają kolor z malinowego na niebiesko-zieloną. Ta właściwość optyczna spowodowana jest dzięki obecności tlenku chromu w składzie chemicznym kamienia. Wynika to  z  wymiany na małą skalę jonów aluminium przez jony chromu w strukturze krystalicznej, co powoduje intensywne absorpcję światła w wąskim zakresie długości fal, w żółtym zakresie widma .

Niektóre aleksandryty mają  efekt ” kociego oka ” – opalescencję .

  syntetyczny  aleksandryt

Niektóre kamienie opisane jako syntetyczny  aleksandryt to  faktycznie korund z dodatkiem pierwiastków śladowych (np. wanadu ) lub poddane  zmianie koloru spinele i nie są w rzeczywistości chryzoberylem.

Imitacja aleksandrytu (syntetyk) w świetle dziennym jest niebiesko-zielona lub niebiesko-fioletowa, a w świetle sztucznym czerwono-fioletowa.

Aleksandryt – Historia

1723 r. – Wasilij Nikitycz Tatiszczew  (1686 -1750) , rosyjski polityk, historyk, etnograf, pisze list  Kolegium Górniczego o konieczności budowy nowej elektrowni na rzece Iset i rozpoczęciu budowy Jekaterynburga. Sprawiło to przybycie wielu osób w te rejony i zaowocowało odkryciem Aleksandrytu.

1833 r. – Znalezienie pierwszego Aleksandrytu.
Według legendy, aleksandryt odkrył fiński mineralog , członek Petersburgskiej Akademii Nauk Nils Gustaf Nordenskiöld (1792-1866) . W rzeczywistości, pierwszy kamień został znaleziony w kopalni na Środkowym Uralu nad rzeką Tokowaja w pobliżu Jekaterynburga w 1833 roku.  Jednak  został opisany błędnie  jako szmaragd  i wysłany do Petersburga. Jego właściwości były badane przez  Leo Perovskiego Aleksiejewicza (1792-1856). Zauważył on zwiększona twardość i przebarwienia.  Stąd uznał kamień szlachetny za nowy minerał.
Inna historia odkrycia kamienia:  Górnicy pracowali samotnie w górach zbierając szmaragdy . Jeden górnik zgromadził kilka kamieni, które wyglądały jak szmaragdy i zabrał do obozu. Ale w świetle ogniska  kamienie lśniły czerwienią. Kiedy rano przyszedł i zobaczył , że kamienie były zielone ponownie, zdali sobie sprawę , że znaleźli nowy i tajemniczy skarb.
17 kwietnia 1834 –  Oficjalna prezentacja i nadanie nazwy.
Pierwotnie planowano nazwać nowy minerał  ” Diafani ” (z al – greckiego .Διαφανής  „ lśniący, jasny ” ) , jednak zdecydowano się zaprezentować kamień przed rodziną królewską podczas  16 urodzin  Alexandra (przyszły car Aleksander II ) 17 kwietnia 1834 .
1840 r. – Na Uralu w Izumrudnej Kopi znaleziono unikalne kryształy aleksandrytowe  w druzach składających się z 22 ciemnozielonych kryształów o różnych rozmiarach. Masa całej szczotki krystalicznej to 5,724 kg. Okaz mierzy 25 x 14 x 11 centymetrów. Przechowywany jest w Muzeum Mineralogicznym im. A. E. Fersmana Akademii Nauk w Moskwie.
1842 r. – Po raz pierwszy opublikowany opis minerału o nazwie aleksandryt (jako odmiana Chrysoberylu który zmienia kolor) .
1856 r. – Książę Petr Arkadiewicz Kochubei (1825 – 1892) kupuje mineralogiczną kolekcję, w tym największą szczotkę Aleksandrytową.
1884 r. – rosyjski pisarz Nikołaj Siemionowicz Leskov (1831-1895) , napisał krótką powieść  „Aleksandryt Tajemniczy  – interpretacja prawdziwej rzeczywistości „, w którym Aleksandryt odgrywa ważną rolę i jest zdefiniowany jako proroczy kamień.
1861 r. –   Eliphas Lévi Zahed, francuski pisarz i mag (1810 -1875)  opublikował drugą część swojego traktatu, La Clef des Grandes Mystères (The Key to the Great Mysteries, Klucz do Wielkich Tajemnic). W książce, odnosi się on do kamieni aleksandrytowych których „połączone dualizmem kolory z dwoistości ludzkiej krwi – żył i tętnic, które czyszczą i wzmacniają naczynia krwionośne.”
1881 r. – Po zamachu na cara Aleksandryt zaczął być w modzie, Nosiło się go w połączeniu z  2 diamentami, który zestaw jest uosobieniem Aleksandra II i jego głównych aktów – zniesienia pańszczyzny i ustanowienia nowego procesu.
1909 r. – Pierwsza zmiana koloru syntetycznego korundu jako naśladowania aleksandrytu. Zmiana koloru jak w Aleksandrcie syntetycznego szafiru jest z  niebieskawo-fioletowego do czerwono-fioletowego.
1912 r. – Aleksandryty figurują jako kamień urodzinowy  na amerykańskiej Narodowej liście jubilerów.
1916 r. – Jan Czochralski opracował metodę ciągnięcia krystalicznego do syntezy rubinów, później metoda stosowana do wzrostu aleksandrytów.
1922 r. – Alexander Eugeniewicz Fersman (1883-1945) , znany rosyjski gemmolog , informuje, że wydobyto  2000 kg aleksandrytów w porównaniu do 20.000 kg szmaragdów w Izumrudnej Kopi od 1834 roku.
1952 r.  – Zmiany na  liście kamieni  urodzinowych (Birthstones) zatwierdzona przez American National Jubilery Retail Association oraz  National Gem Society.  Aleksandryt oferowany jest jako alternatywa dla perły , a więc wiąże się z miesiącem czerwcem.
1967 r. – Największy niecięty  aleksandryt odkryty przez założyciela i przewodniczącego Amsterdamskiego związku jubilerów, Juliusza Rogera Sauera, w dzielnicy Jaqueto , Bahia (Brazylia) . Kamień pochodzi waży 122.400 karatów i znajduje się w prywatnej kolekcji Souera .
1973 r. – Creative Crystals Inc., of San Ramon, California (USA)  uzyskuje patent i rozpoczyna produkcję  syntetycznego aleksandrytu stosując metodę flux.
1977 r. –  Allied Corporation, New Jersey, (USA)  produkują aleksandryt przez  domieszkowanie chromu. Syntetyczne pręty aleksandrytowe są wytwarzane przy użyciu techniki Czochralskiego.
Koniec  lat 1940 –tych –  Określenie Aleksandrytu jako „kamienia wdowy” symbolizującego smutek i nieszczęście pochodzi z końca lat 1940 -tych, po zakończeniu II wojny światowej. Przez wojnę prawie każda rodzina rosyjski stracił kogoś, zazwyczaj męża lub syna. Kobiety nosiły aleksandryt jako kamień żałoby. Aleksandrytowa biżuteria była bardzo popularna w całym ZSRR , (choć prawie wszystkie kamienie to był  syntetyczny korund).
1987r. –  Złoża Aleksandrytów zostały odkryte w Brazylii w stanie Minas Gerais w obszarze Hematita. W ciągu zaledwie trzech miesięcy od kwietnia do czerwca 1987 r. niemal w całości zostały wyeksploatowane. Łącznie wydobyto 260.000 karatów. Późniejsze odkrycia aleksandrytów były sporadyczne.
1993 r.  –  odkryto złoża aleksandrytu w południowej Tanzanii , niedaleko granicy z Mozambikiem.
1994 r. – odkryto złoża aleksandrytu w Chattisgarh w Indiach.
2000 r. –  Znaleziono Aleksandryt o wadze ponad 500 gramów , później zwany ” Patriota „

Aleksandryt – Opis

Aleksandryt – minerał, kamień szlachetny, rzadka, przezroczysta odmiana chryzoberylu. W zależności od oświetlenia zmienia barwę: w świetle dziennym jest zielony, w sztucznym oświetleniu – czerwony (zjawisko fluorescencji spowodowane obecnością metali chromu i żelaza w kryształach aleksandrytu).

Opisując ten minerał mówi się, że „jest to szmaragd za  dnia, a rubin w nocy”.

Aleksandryt uważany jest za najszlachetniejszą odmianę chryzoberylu. Szczególnie pięknym okazom nadaje się szlif brylantowy.

Nazwany na cześć cara Aleksandra II w 1842. Został odkryty przypadkowo, w dolinie rzeki Tokowaja, w pobliżu Jekaterynburga na Uralu, podczas poszukiwania szmaragdów.

Aleksandrytowa biżuteria jest prawie zawsze produkowana tylko na zamówienie. Koszt  Aleksandrytu waha się od 5000 do 37000 dolarów za karat. Cena zależy od czystości koloru i wagi. Należy pamiętać, że naturalne aleksandryty mają bardzo mały fasetowany kamień i rzadko przekraczają 1 karat. Warto również zauważyć , że większość złotej biżuterii z aleksandrytem wykonana na przełomie XVIII i XIX wieku, została stopiona. W tym sensie każda antyczna biżuteria z aleksandrytem jest niezwykle rzadka. Koszt tych ozdób jest często określana tylko na aukcjach.  Najczęściej cięty jest aleksandryt jak  diament lub w kształcie łezki . „Kocie Oko ” jest traktowany jako kaboszon.

W Rosji  aleksandryt jest kamieniem samotności i smutku. Kobieta po śmierci bliskiej osoby nosi biżuterię z  aleksandrytem.

W Europie aleksandryt to   symbol romantyczności i zazdrości, w Indiach i na Sri Lance – symbol długowieczności i dobrobytu. Duchowieństwo nosi ten kamień, wierząc, że uspokaja duszę.

Uważano, że kolor aleksandrytu może zależeć od nastroju właściciela i jego zmiana ostrzega przed chorobą lub niebezpieczeństwa.

Astrologowie uważają, że Aleksandryt może być noszony przez Koziorożca , Byka i Strzelec.

Akwamaryn – słownik

Akwamaryn w innych językach:

angielski:  aquamarine
arabski: أكوامارين
duński:  akvamarin
francuski:  aigue-marine
niemiecki: Aquamarin
szwedzki:  akvamarin
ukraiński:  аквамарин
włoski:  acquamarina

Rodzaje Akwamarynów:

Santa Maria: Określenie jakości szczególnie drobnych akwamarynów. Nazwa pochodzi od kopalni i takiej nazwie w Brazylii.

Santa Maria Africana: Określenie jakości drobnych akwamarynów z Mozambiku, znajdujących się na rynku od 1991 roku.

Akwamaryn Mix:  Głęboko niebieski akwamaryn. Barwa jego blaknie w dziennym świetle.

Akwamaryn – Występowanie

 

Świat:

Brazylia – Najpoważniejsze kopalnie akwamarynu znajdują się w skąd pochodzą akwamaryny Santa Maria z kopalni w Caera. Także kopalnie w stanach Minas Gerais , Espírito Santo i Bahia, i minorly w Rio Grande do Norte.

USA – W Stanach Zjednoczonych , akwamaryny można znaleźć  w Sawatch Range w centrum miasta Colorado. W Wyoming , akwamaryn został odkryty w Big Horn Mountains, w pobliżu Powder River Pass.

Znane duże złoża na Uralu zdają się obecnie być już wyczerpane.

Akwamaryny można też znaleźć w państwach:

  • Kolumbia
  • Zambia
  • Madagaskar
  •  Malawi
  • Tanzania
  • Kenia
  • Australia
  • Birma
  • Namibia
  •  Sri Lanka
  •  Nigeria
  •  Chiny

 

Akwamaryn – Właściwości

Blado niebieski kolor akwamaryn pochodzi od jonu Fe2 + . Jony Fe3 + dają żółty kolor , a gdy jest zarówno Fe2 + i Fe3 + kolor jest ciemno niebieski. Odbarwienie pod wpływem światła lub ciepła, może być spowodowane przeniesieniem ładunku Fe3 + i Fe2 +.

Skład chemiczny:      Krzemian glinu i berylu Al2Be3[Si6O12], Be3Al2Si6O18,
Przynależność:     Grupa berylu
Twardość w skali Mohsa:     7,5–8
Przełam:     muszlowy, często nierówny; kruchy
Łupliwość:     niewyraźna
Układ krystalograficzny:     heksagonalny
Gęstość minerału:     2,68–2,8 g/cm³
Barwa:     Bladoniebieska do ciemnoniebieskiej, bladozielona, niebieskozielona, ciemnozielona, ciemnoniebieska (barwa zależy od obecności jonów żelaza dwuwartościowego)
Rysa:     biała
Połysk:     szklisty
Przeźroczystość:     Przeźroczysty
Współczynnik refrakcji:     1,577 – 1,583 ±0,017
Charakter optyczny:     Jednoosiowy
Poprawa kamienia:  Ciemno niebieski kolor może być wytworzony w zielonym , różowym i żółtym berylu przez naświetlanie go cząstkami o wysokiej energii ( promieniowanie gamma , neutrony lub nawet rentgenowskie ).
Jedną z głównych skaz w akwamarynach jest występowanie żółtawo zabarwionych obszarów.  Sprawiają one, że kamień brzydko wygląda, zwłaszcza oprawiony w srebro. Właściwie większość akwamarynów była poddawana  obróbce termicznej dla podbicia koloru. Efekt jest trwały, lecz kamień może być wrażliwszy na działanie słońca i wysokiej temperatury.
Kamienie syntetyczne: Syntetyczny akwamaryn jest wprawdzie możliwy do uzyskania, lecz nie oferowany na rynku, jako że jest zbyt drogi. Częste są jednak cyrkonie w kolorze akwamarynu, oraz szkła Svarowskiego w tym kolorze.

Akwamaryn – Historia

 III wiek p.n.e.  – Znany i stosowany przez Greków i Rzymian. Często wykonywano z niego intaglia – brosze wklęsłymi rzeźbionymi motywami zazwyczaj o tematyce morskiej (kamień ten miał jakoby chronić podczas podróży morskich – przesąd).

1377 r. – William Langland  w księdze „The Vision Concerning Piers and the Plowman”,wspomina akwamaryn jako antidotum na truciznę. To antidotum było powszechnie znane w całej Europie. Ponieważ  ilość zatruć wśród rodziny królewskiej w tym czasie była spora, klejnot był  popularny. Nie było konieczne, aby rozpylać kamień, Wystarczy nosić kamień jako wisiorek lub pierścionek by był tak samo skuteczny.

1609 r. – Określenie Akwamaryn  wykorzystywane w ważnej  Gemmologicznie pracy przez Anselmusa de Boodta w jego Gemmarum et Lapidum Historiia

 1792 r. – Na Zamku Królewskim w Warszawie prezentowane jest berło Stanisława Augusta Poniatowskiego  zrobione z trzech oszlifowanych lasek akwamarynu, połączonych ze sobą złotymi oprawami w kształcie pierścieni, ze stylizowanymi złotymi liśćmi akantu.
Do 1798 roku berło było w własnością króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Po jego śmierci car Paweł I Romanow umieścił je w zbiorach Kremla w Moskwie.
Po wojnie polsko-bolszewickiej na mocy traktatu ryskiego z 1921 roku berło powróciło do Polski i znalazło się w zbiorach Zamku Królewskiego w Warszawie. W 1939 roku w przededniu wybuchu II wojny światowej zostało zdeponowane w skarbcu Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie. We wrześniu 1939 roku zostało z niego jednak zabrane i wywiezione do Francji. Początkowo przechowywane w ambasadzie polskiej w Paryżu, później trafiło do Biblioteki Polskiej. W 1940 roku berło królewskie zostało dołączone do kolekcji wawelskiej, która znajdowała się w Aubusson. Stamtąd na wiosnę 1940 roku wraz z innymi skarbami narodowymi zostało wywiezione najpierw do Wielkiej Brytanii, a później do Kanady i ukryte w magazynach rządu kanadyjskiego pod Ottawą. W 1944 roku znalazło się w depozycie filii Bank of Montreal w Ottawie gdzie znajdowało się do 1959 roku. Później powróciło do Polski i było przechowywane w Muzeum Narodowym w Warszawie. Po odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie stało się ponownie eksponatem tej instytucji. Berło Stanisława Augusta Poniatowskiego jest przechowywane w Kaplicy Małej Zamku Królewskiego w Warszawie w szklanej gablocie wraz z Klejnotem Rzeczypospolitej.

 

Akwamaryn – Opis

Akwamaryn (łac. aqua marina – „woda morska”) – minerał; błękitny lub niebieskozielony (w zależności od ilości domieszek związków żelaza) kamień szlachetny.
Akwamaryn jest powszechnie występującą odmianą berylu o niebieskiej barwie.
Najbardziej cieniony jest intensywny błękit w całkowicie przejrzystym kamieniu.

kryształ akwamarynu

fot: Rob Lavinsky / iRocks.com, Licencja: CC-BY-SA-3.0

Kryształ Akwamarynu

Morski kolor tego minerału sprawił, że był używany jako talizman dla żeglarzy. Stanowił też symbol wierności między nowożeńców.

Największy akwamaryn znaleziono w Marambaia , Minas Gerais , w Brazylii , w 1910 roku . Ważył ponad 110 kg, a jego wymiary to 48,5 cm i 42 cm  średnicy.

Największe oszlifowany akwamaryn to Dom Pedro,  który teraz mieści się w Narodowym Muzeum Smithsonian Institution . Został wycięty z kryształu pierwotnie ważącego ok. 45 kg,  i prawie metra (0,91 m) długości. Kamień wydobyto w stanie Minas Gerais w Brazylii około 1980 roku, a nazwa pochodzi od brazylijskich cesarzy Pedro I i Pedro II. Niebiesko-zielony kamień został wycięty przez Bernda Munsteinera w formie obelisku o wadze 10.363 karatów. Gotowe wymiary to 36 cm wysokość  i 10 cm szerokości. Aktualnie  mieści się w Narodowym Muzeum Historii Naturalnej w USA.
kryształ akwamarynu

Fot. greyloch  Licencja: CC BY-SA 2.0

Akwamaryn Dom Pedro

kryształ akwamarynu

Akwamaryn Dom Pedro


Bursztyn – Szlak_bursztynowy

Bursztyn bałtycki znany był w Rzymie i Grecji, ale także w Babilonie i Egipcie. Najstarsze szlaki bursztynowe kształtowały się w epoce brązu (1700-650 p.n.e.). W III w. p.n.e. szlak bursztynowy do brodu na Wiśle w Otłoczynie spopularyzowali Celtowie a po nich (I-IV w. n.e.) przejęli go i rozwinęli Rzymianie. Nie istniał jeden ściśle wytyczony trakt łączący Cesarstwo Rzymskie z terenami nadbałtyckimi. Trakty te rekonstruuje się na podstawie znalezisk archeologicznych. Wyznaczają je skupiska osadnicze i ciągi rzeczne, łatwiejsza możliwość przeprawy przez bród dużych rzek a przede wszystkim przedmioty wymiany handlowej, zwłaszcza rzymskie importy (naczynia z brązu, szkło, ceramika i numizmaty).

 

 

Szlak bursztynowy – szlak handlowy między europejskimi krajami basenu Morza Śródziemnego a ziemiami leżącymi na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego. W znaczeniu węższym jest to przebieg tras zorganizowanych wypraw po bursztyn, nasilonych od I wieku n.e.

Spis treści

 

 

Początkowo bursztyn był przedmiotem wymiany handlowej, w której pośrednikami byli Celtowie. Pierwsze zorganizowane wyprawy z obszarów Europy południowej po elektron odbywały się w V w. p.n.e. Nie docierały one jednak do wybrzeży Bałtyku, a bursztyn kupowano od celtyckich pośredników.

 

Dopiero po podboju terenów nad środkowym Dunajem w I wieku n.e. Rzymianie rozwinęli handel bursztynem na dużą skalę, organizując kilkoma drogami wyprawy z Panonii nad Bałtyk, szczególnie do Sambii. Szczytowy rozwój tego handlu przypada na III w. a od połowy IV w. wymiana stopniowo zamierała. Ostatnie znane poselstwo Estiów z darami do króla Ostrogotów Teodoryka w Rzymie odbyło się zgodnie z przekazem Kasjodora w 525[1]

 

Głównym ośrodkiem handlu bursztynem na terenie imperium rzymskiego była Akwileja.

Przebieg szlaku

 

Dokładny przebieg szlaku nie został jednoznacznie określony. Uznaje się, że zaczynał się on w Akwilei nad Adriatykiem, jednym z rzymskich centrów rzemieślniczych (obecnie na liście UNESCO). Wiadomo, że szlak wiódł początkowo przez Bramę Morawską, następnie skręcał na północ i przez Śląsk, wschodnią Wielkopolskę oraz Kujawy (brodem przez Wisłę w Otłoczynie koło Torunia) prowadził nad Bałtyk.

 

Można przypuszczać, że główna nitka szlaku, poczynając od przełomu I i II wieku, biegła z Wiednia (Vindobony) przez Brno, Kłodzko, Wrocław, Kalisz (Calisię/Kalisię), Konin (Setidavę), Bydgoszcz (Askaukalis) i Świecie do Pruszcza Gdańskiego, będącego protoplastą dzisiejszego Gdańska[2].

 

Warianty przebiegu szlaku rekonstruowane są na podstawie wzmianek starożytnych pisarzy, ale głównie dzięki wynikom badań archeologicznych. Szlak znaczą znaleziska rzymskich monet, wyroby z brązu, ceramika rzymska (terra sigillata) i skarby bursztynu. Na szlaku leżał z pewnością dzisiejszy Wrocław. Na terenie jego osiedla Partynice znaleziono w XIX w. duży skarb bursztynu pochodzący z I w. naszej ery, ważący ok. 5 kg.

 

Europejska Federacja Cyklistów wyznaczyła szlak rowerowy EuroVelo 9 o przebiegu pokrywającym się z Bursztynowym Szlakiem.

Szlak bursztynowy połączył wybrzeże Adriatyku i Bałtyku, Cesarstwo Rzymskie z krainami dalekiej Północy, tajemniczym Barbaricum. Szlak obsługiwał również zaopatrzenie Rzymian w skóry, futra, ryby, miód a także sól i pierze. Towarem, w który obfitowały tereny „Barbaricum” byli niewolnicy. Sprzedawano jeńców a nawet członków własnego plemienia. Dla osad znad Tążyny i Wisły było to szansą rozwoju i kontaktu ze światem, uczenia się od nich. Spowodowało to rozwinięcie w ramach grupy przeworskiej tzw. grupy kruszańskiej (nazwa od miejscowości Krusza Zamkowa). Grupa ta znała koło garncarskie i charakteryzowała się wysokim poziomem metalurgii, używała żarna do produkcji mąki, pojawiły się nowe obrządki religijne. Znajdywanie monet rzymskich w Otłoczynie świadczy o bardzo ożywionych stosunkach handlowych przy okazji sprowadzania bursztynu.

 

Szlak bursztynowy prowadził z Akwilei nad Adriatykiem przez Przełęcz Piro (Hrusica – 867 m n.p.m.), Emone (Lublana), Poetoovio (Ptuj), Scarabantie (Sopron) i punkt wypadowy z imperium rzymskiego na tereny barbarzyńskie leżące na „limesie” miasto Carnuntum a dalej przez naddunajskie faktorie, Czechy i Morawy, Bramę Morawską na Śląsk do Wrocławia lub Opola nad Prosnę na Kalisz (Calisia). Stąd droga prowadziła w górę Swędrni do Powy lub Czarnej Strugi i z biegiem tej rzeki do przeprawy przez Wartę w rejonie Konina (Setidava) a dalej wzdłuż Noteci nad Jezioro Gopło do Kruszy Zamkowej i wzdłuż Tążyny do Otłoczyna. Cytowane studia wniosły szczegółowy wizerunek kujawskiego odcinka szlaku. Jego przebieg wyznaczają m.in. „wysepki osadnicze”, zajmujące powierzchnie o średnicy 1,5-2,5 km, rozmieszczone w regularnych odstępach mniej więcej około 20 km od siebie. W sumie na odcinku Konin – Otłoczyn można spotykać pięć takich skupień zlokalizowanych w rejonie Paniewa, Kościeszek, Kruszy Zamkowej oraz Gąsek i Opok.

 

Poszczególne osady centralne pełniły funkcje punktów etapowych, tj. punktów zatrzymania się wędrujących szlakiem bursztynowym podróżnych, gdzie mieściły się też stacje wymiany towarów.

 

Ostatnim jednym z kluczowych punktów w organizacji kujawskiego odcinka szlaku bursztynowego – w jego najbardziej znanej, złożonej wersji; ze schyłku starożytności – jest przeprawa w Otłoczynie. Przeprawa kończy fragment szlaku zawartego pomiędzy Wartą a Wisłą, którego centralny system osadniczy usytuowany był w rejonie Kruszy Zamkowej koło Inowrocławia.

Bursztyn – Bursztynowa_Komnata

Bursztynowa Komnata – kompletny bursztynowy wystrój komnaty zamówiony przez Fryderyka I u gdańskich mistrzów. W ciągu kilkudziesięciu lat, jakie upłynęły od jego zaginięcia bądź zniszczenia, stał się symbolem zaginionego skarbu.

Historia

W 1701 Fryderyk I Hohenzollern zamówił wykonanie bursztynowego wystroju gabinetu w swoim podberlińskim pałacu Charlottenburg u mistrza bursztyniarskiego z Gdańska, Andreasa Schlütera. Pierwszym z realizatorów dzieła był Gottfried Wolfram, który zawodu również uczył się w Gdańsku. Dwaj następni wykonawcy – mistrzowie gdańskiego cechu – Gottfried Turau i Ernest Schacht doprowadzili do końca zamysł Schlütera. Prace nad tym trwały jedenaście lat. Dzieło było imponujące: ściany pokoju o wymiarach 10,5 x 11,5 m pokrywały precyzyjnie dobrane i obrobione kawałki bursztynu. Tworzyły płaskorzeźby, herby itp. W 1716 roku car Piotr I Wielki w czasie wizyty w Prusach, zachwycony arcydziełem, otrzymał je w podarunku od Fryderyka Wilhelma jako dowód przyjaźni i potwierdzenie zawartego sojuszu. Dar trafił do Petersburga – najpierw do Pałacu Letniego, a później Zimowego. Od 1743 gabinet rozbudowywano – m.in. dodano kandelabry, lustra, a także meble. W 1755 carowa Elżbieta przeniosła komnatę do pałacu w Carskim Siole.

W 1941 została zrabowana przez Niemców. Latem następnego roku przewieziono ją w kilkudziesięciu skrzyniach do królewieckiego zamku. Jednak w 1944 komnatę ponownie zapakowano do skrzyń i umieszczono w zamkowych podziemiach. To ostatnia pewna wiadomość na temat Bursztynowej Komnaty.

Armia Czerwona zdobyła królewiecką twierdzę 9 kwietnia 1945. Bursztynowej Komnaty nie odnaleziono. Rosjanom udało się natomiast zatrzymać kustosza zamkowego muzeum w Królewcu, dr Alfreda Rohde, który zajmował się komnatą w czasie jej przechowywania w zamku. Ten jednak zaginął lub zmarł wkrótce w niewyjaśnionych okolicznościach (rzekomo on i jego żona zmarli na dezynterię, jednak świadectwo zgonu budziło podejrzenia, a zwłoki pochowano, zanim obejrzeli je Rosjanie). Natomiast po latach do polskiego więzienia trafił również Erich Koch, gauleiter Prus Wschodnich, który zapewne zlecił jej demontaż, wywiezienie lub ukrycie. Prawdopodobnie nadzieja na uzyskanie od niego informacji o Komnacie sprawiła, że mimo skazania go na karę śmierci uniknął egzekucji (zmarł w 1986 r. w więzieniu).

Poszukiwania

Bursztynowej Komnaty szukały przez lata tysiące amatorów, urzędnicy ministerstw kultury Polski, Niemiec (tak Wschodnich, jak i Zachodnich) i ZSRR oraz służby specjalne. Zatrudniano nawet radiestetów i jasnowidzów.

Na liście potencjalnych miejsc ukrycia Komnaty znalazły się: Kraków, Neringa, Pasłęk, Zamek w Człuchowie, Zamek w Szymbarku[1], Giżycko, Bolków, Góry Sowie, Olecko, Nysa czy Szklarska Poręba, różne miejsca w Kaliningradzie (m.in. miejsce po kościele na Steindamm), Wargen, Namysłów, Lochstedt. Skrzyń z bursztynem poszukiwano na niemieckim statku MS „Wilhelm Gustloff”, zatopionym na Bałtyku 30 stycznia 1945. Mówi się także, że była ona przewożona w samolocie, który spadł do jeziora Resko Przymorskie – koło Rogowa.
Bursztynowa komnata mogła też zostać zatopiona w jednym z fińskich jezior.

Niewykluczone, że bursztynowe arcydzieło strawił ogień podczas pożaru królewieckiego zamku, zbombardowanego przez alianckie samoloty, bądź też podczas oblężenia przez Armię Czerwoną w okresie luty-kwiecień 1945 roku.

Odtworzenie

Obecnie w pałacu Katarzyny w Carskim Siole znajduje się kopia zaginionej Bursztynowej komnaty, ukończona w 2003 r. Prace nad rekonstrukcją komnaty rozpoczęto w 1979 i prowadzono je na podstawie zachowanych źródeł: zdjęć i dokumentów. Kopia kosztowała 11,5 mln dolarów[potrzebne źródło], a w jej uroczystym otwarciu podczas obchodów trzechsetlecia Sankt Petersburga brali udział m.in. Władimir Putin, Gerhard Schröder i George Bush.

Bursztyn – Występowanie

Powstawanie bursztynu

Żywica wydostawała się ze zranień, pęknięć pni i gałęzi drzew. Mówi się o dwóch przyczynach tego zjawiska, po pierwsze, takim zwiększonym wypływem żywicy drzewa broniły się osłaniając zranienia, blokując dostęp wirusom i pasożytniczym grzybom. Po drugie mogła być to reakcja drzew na zachodzące zmiany klimatu, znaczne wahania temperatury i wyjątkową aktywność wulkaniczną. Przetrwała ona do naszych czasów w formach dokumentujących sposób jej powstawania i przemieszczania.

Złoża

Najbogatsze znane złoża bursztynów, szacowane na 90% całych zasobów światowych, zlokalizowane są w obwodzie kaliningradzkim (Rosja)

Występuje w utworach trzeciorzędowych: b. bałtycki, dominikański, birmański (birmit) – odmiana spotykana w Tajlandii, Wietnamie, Malezji, Mjanmie, chilijski, meksykański, australijski, grenlandzki (szraufit), sachalinski, sycylijski;

W utworach kredowych: b. libański, jakucki, willeryt, retynit, cedaryt – spotykany w Kanadzie, walchowit i neudorfit – odmiany spotykane w Czechach.

Najbardziej znany – sukcynit jest znajdowany w utworach trzeciorzędowych Polski, Litwy, Łotwy, Rosji, Danii, Niemiec. Inne żywice kopalne są spotykane w Argentynie (ambryt), w Afryce, na Madagaskarze.

 

Miejsca występowania:

Polska

  •  w okolicach Zatoki Gdańskiej, Mierzei Wiślanej, u nasady Mierzei Helskiej
  • w osadach polodowcowych, w tym w tzw. porwakach (np. dawna kopalnia bursztynu w Możdżanowie koło Słupska)
  •  w okolicach Lubartowa
  •  na Kurpiach

W Polsce udokumentowane geologicznie (na koniec 2010 r.) są cztery złoża o łącznej zasobności bursztynu (bilans geologiczny) 1118 ton: największe w Górce Lubartowskiej 1088 ton (w osadach eoceńskiej delty), w Przeróbce 17 ton (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie), w Wiślince 2,7 tony (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie) i w Możdżanowie 10 ton (w krze osadów eoceńskich w obrębie plejstocenu); prócz tego rocznie skupuje się 4-6 ton bursztynu pozyskanego wg oficjalnych danych z plaż Bałtyku.

Bursztyn – Zastosowanie

Najbardziej ceniony w jubilerstwie bursztyn bałtycki, znany od pradziejów, po raz pierwszy włączony do wykazów mineralogicznych przez Breithaupta w XIX wieku, inaczej zwany jest sukcynitem. Ze względu na niewielką twardość ulega szybko zarysowaniom oraz zmatowieniu na wypolerowanej powierzchni w przypadku kontaktu z twardszymi materiałami, np. ziarenkami piasku zawartymi w kurzu i powietrzu. Bursztyn jest przedmiotem handlu. Największe międzynarodowe targi bursztynu na świecie Amberif odbywają się w Gdańsku.

W medycynie ludowej dym bursztynowych kadzidełek zabijał zarazki, a noszone na szyi korale zapobiegają bólom gardła i głowy oraz wzmacniają tarczycę. Ogrzane grudki bursztynu stosowało się do wyciągania z oczu ciał obcych (muszek, pyłków). Utłuczony proszek zażywano jak tabakę, co miało oczyścić zatoki i pomóc w pozbyciu się kataru.

Współczesna litoterapia stosuje bursztyn jako nalewkę w leczeniu chorób tarczycy, gardła, przy chrypce i reumatyzmie.

Bursztyn – Słownik

Bursztyn japoński – Wydobywany w północnej części wyspy Honsiu, nad brzegiem Oceanu Spokojnego. Żywica ta, zwana obecnie bursztynem japońskim, ma cechy nieco zbliżone do sukcynitu (bursztynu bałtyckiego) pod względem możliwości obróbki, choć wymaga znacznie większej ostrożności przy wszystkich operacjach, a szczególnie przy polerowaniu, z racji efektu „ciągnienia się”. Tylko niewielka część ma urodę podobną do cenionych odmian przezroczystego i złocistego bursztynu bałtyckiego. Przeważa odmiana nieprzezroczysta ciemno-pomarańczowa, a znaczna część to bryłki brązowawe z charakterystycznymi małymi plamkami.

 birmit  – odmiana bursztynu

bursztyn bałtycki – odmiana bursztynu, pochodzi z utworów trzeciorzędowych (od eocenu po miocen dolny).

aikait – odmiana bursztynu znajdowana na Węgrzech i we Francji

bursztyn dominikański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych w Dominikanie na wyspie Haiti

bursztyn libański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach kredowych (kreda dolna) w Libanie na Bliskim Wschodzie

bursztyn meksykański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych (oligocen górny – miocen dolny) w Meksyku

bursztyn tajmyrski – odmiana bursztynu

sukcynit – bursztyn  znajdowany w utworach trzeciorzędowych Polski, Litwy, Łotwy, Rosji, Danii i Niemiec

ambryt – żywice kopalne podobne do bursztynu  spotykane w Argentynie

cyberyt – odmiana bursztynu

keflachit- odmiana bursztynu

 keuperyt- odmiana bursztynu

rumenit – odmiana spotykana w Rumunii

 symetyt – charakteryzuje się wyraźną opalescencją), spotykany we Włoszech

walchowit – całkowicie nieprzezroczysty, barwy beżowej; występuje na Morawach

krancyt – odmiana spotykana w Saksonii

sukcynit – nazwa geologiczna, pochodzi od succinum – sok, żywica drzewna;

elektron (ηλεκτρον) – Grecka nazwa bursztynu; oznacza świecący i błyszczący;

lyncurium – Starożytni Rzymianie nazywali tak bursztyn, nazwa oznaczała mocz rysia, albowiem według legendy złocisty kamień powstał ze skamieniałego moczu tego drapieżnika;

succinum –  to łacińska nazwa bursztynu używana w farmacji. Powstała od łac. succus – sok;

sokal – Starożytni Egipcjanie nazywali tak bursztyn;

anbar – Starożytni Arabowie nazywali tak bursztyn, ponieważ zapach pocieranego bursztynu kojarzył się z zapachem ambry;

karuba – Starożytni Persowie nazywali tak bursztyn, oznaczało to  „złoty rabuś”

jantar – Słowiańska nazwa bursztynu przejęta od Litwinów

jainitar –  fenicka nazwa żywicy morskiej.

 Czarny bursztyn – właściwie rodzaj lignitu znaleziony we wschodniej Turcji.

Niebieski bursztyn – rzadki, najczęściej znajduje się w Republice Dominikany

Kopal – substancja żywiczna w pośrednim etapie polimeryzacji i utwardzania między  żywicą a  bursztynem.

Delatynit – odmiana bursztynu znaleziona w na Ukrainie.

Bursztyn dominikański – prawie zawsze przejrzysty i posiadający większą liczbę wtrąceń niż bursztyn bałtycki.

Niebieski_Bursztyn

Niebieski bursztyn to rodzaj bursztynu o niebieskim zabarwieniu. Można go znaleźć w górskich kopalniach wokół Santiago w Republiki Dominikany. Mimo że dość słabo poznany ze względu na dużą rzadkość występowania, znany jest już od czasu odkrycia złóż dominikańskiego bursztynu.

 Zabarwienie – przyczyny

Gdy światło słoneczne pada na niebieski bursztyn, odbija się od powierzchni i sprawia, że bursztyn wydaje się mieć opalizująco niebieski odcień. Natomiast gdy jest on trzymany pod światło, nie odbija promieni słonecznych i ukazuje swój rzeczywisty kolor. Węglowodory znajdujące się wewnątrz bursztynu przekształcają słoneczne światło w niebieskie cząstki światła, które w efekcie dają niebieski odcień.

Ten efekt jest możliwy do zaobserwowania jedynie w przypadku bursztynu pochodzącego z Dominikany oraz w kilku odmianach meksykańskiego bursztynu. Żaden inny typ skamieniałej żywicy (jak np. bursztyn bałtycki) nie będzie prezentował takich właściwości, ponieważ żywica, która dała początek niebieskiemu bursztynowi, pochodzi od wymarłego gatunku drzewa Hymenaea protera z rodziny strączkowatych występujących wyłącznie na terenach tropikalnych Ameryki Środkowej.

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne powstające dzięki procesowi termicznej polimeryzacji wywołanej przez napromieniowanie, powracają do swej pierwotnej formy wchłaniając duże ilości ultrafioletowych fotonów, by następnie remitować je jako widzialne fotony o niskiej energii, zgodnie z krzywą absorpcji fluoroforu.

W ostatnich latach dokonano pomiarów fizycznych właściwości niebieskiego bursztynu związanych z jego zdolnością rozszczepiania światła oraz właściwościami fluorescencyjnymi. Dowiedziono, że „niebieska” wariacja bursztynu emituje intensywną wiązkę światła ultrafioletowego widzialnego w przedziale pomiędzy 430 a 530 nm wraz z optycznymi właściwościami typowymi dla węglowodorów aromatycznych. Pochodzące z Dominikany „czerwone” i „żółte” odmiany bursztynu emitują o wiele słabsze światło ultrafioletowe.

Mimo iż istnieje wiele teorii dotyczących pochodzenia niebieskiego bursztynu, za najbardziej prawdopodobne uznaje się, że istnieje dzięki antracenom jako rezultat „niecałkowitego spalenia” wskutek pożarów prehistorycznych lasów sprzed 25-40 milionów lat, porośniętych wymarłym Hymenaea protera.

Uczeni z uniwersytetu w Pawii: Vittorio Bellani i Enrico Giulotto badali wiele rodzajów bursztynu pod względem ich właściwości rozszczepiania światła oraz właściwości fluorescencyjnych. Wyniki ich badań potwierdziły, iż widma węglowodorów są bardzo zbliżone w kształcie do rozcieńczonych roztworów antracenów,perylenów i naftacenów oraz sugerują, że fluorescencyjny węglowodan odpowiedzialny za odcień niebieski to perylen.

Wygląd

W sztucznym świetle bursztyn ten niczym się nie różni od innych okazów skamieniałej żywicy, jednakże w świetle słonecznym otrzymuje opalizujący niebieski odcień. Gdy trzymany pod światło słoneczne, wygląda tak jak inne bursztyny, natomiast w świetle ultrafioletowym połyskuje mleczno-białym kolorem. Efekt ten może być porównywany z wodami oceanu. Mimo iż transparentne, mogą otrzymać odcień od błękitu po głęboką czerń w zależności od głębokości, czystości, gęstości itd.

Niebieski bursztyn emituje specyficzny zapach (molekuły aromatyczne), różniący się od zapachu innych gatunków bursztynu.

Zastosowanie

Ze względu na rzadkość występowania, niebieski bursztyn jest cennym nabytkiem w kolekcjach jubilerskich oraz wykorzystywany jest do produkcji wysokiej klasy biżuterii. W ostatnich latach dotarł również do krajów arabskich, gdzie stał się pożądanym składnikiem koralików.

Bursztyn – Kopal

Kopal – kopalina składająca się z żywic niektórych drzew tropikalnych (iglastych lub liściastych), występująca w różnych odmianach w krajach strefy podzwrotnikowej.

Kopal jest popularnym materiałem na biżuterię i figurki wśród wielu ludów świata. Obecnie wykorzystywany jest również w profesjonalnym jubilerstwie.

Czasami kopalem nazywane są nieprawidłowo nawet żywice współczesne, zbierane z drzew (zwłaszcza dla farmacji).

Słowo kopal pochodzi od słowa copalli w języku nahuatl i znaczy „kadzidło”.

 

Występowanie
Występuje w postaci od drobnych ziaren do kilkukilogramowych brył. Kopalinę pozyskuje się tak samo jak bursztyn – z powierzchni ziemi oraz przypowierzchniowych warstw podłoża.

Wiek kopalu wynosi od ok. 10 tysięcy do miliona lat, a według szerszej definicji nawet do 5 milionów. Jednak niezależnie od przyjętych kryteriów, za kopal uznaje się młodsze kopaliny, podczas gdy te starsze określa się mianem żywic kopalnych. Nazwy poszczególnych kopali pochodzą od miejsca występowania lub nazwy macierzystego drzewa. Główne miejsca występowania to Amazonia oraz morskie wybrzeża: w Ameryce (od Meksyku do Brazylii), w Afryce (głównie w środkowym pasie), na Madagaskarze, w Indonezji, Australii a także na Nowej Zelandii i Nowej Kaledonii.

Właściwości

Kopal jest masą twardą, w środku przeźroczystą lub mętną, z wierzchu ciemniejszą ze względu na wietrzenie. Jest dobrze rozpuszczalny w alkoholu etylowym, eterze i acetonie, częściowo w benzenie oraz chloroformie. Z wyglądu jest zbliżony do bursztynu, podobnie jak w bursztynie mogą występować inkluzje. W porównaniu z nim ma niższe temperatury mięknienia i topnienia, co warunkuje trochę inną obróbkę. Kopale mogą być w łatwy sposób sztucznie postarzane do barwy jasnożółtej lub jasnobrunatnej. W wyrobach jubilerskich często są lakierowane dla podwyższenia połysku i wytrzymałości mechanicznej.

 

Kopal zanzibarski

Zwany również kopalem wschodnioafrykańskim. Jest żywicą naturalną twardą, pochodząca z kopalnego drzewa Trachylobium. Występuje na głębokości około metra pod powierzchnią ziemi w grudach o pokroju nieregularnym, pomarszczonym, płytowatym, pokrytych brunatną warstwą, przypominającą korę. W miąższu ma barwę od żółtawej do czerwonawej, jest przejrzysty, a twardością dorównuje bursztynowi. Mięknie w temperaturze 160 °C. Topi się w temperaturze 260-300 °C. Całkowicie rozpuszcza w olejku kajeputowym. Częściowo rozpuszcza się w eterze, benzenie, toluenie, chloroformie, dwusiarczku węglowym i olejku rozmarynowym. Nie rozpuszcza się w alkoholu amylowym i metylowym. Prażony przez kilka dni w temperaturze 200-220 °C rozpuszcza się zupełnie w olejku terpentynowym, tracąc jednak swoją pierwotną twardość.

Kopale zachodnioafrykańskie

Występują w kilku odmianach, których nazwy pochodzą od rejonu występowania i sprzedaży.

 Sierra Leone – właściwościami i jakością zbliżony do kopalu zanzibarskiego, występuje w bułach kulistych , kilkucentymetrowej długości o nierównej powierzchni. Ma złom szklisty, a barwę jasnożółtą. Mięknie w temperaturze 130-230 °C. Prawie zupełnie rozpuszcza się w alkoholu amylowym i acetonie. Częściowo rozpuszcza się w alkoholu etylowym, benzenie, czterochlorku węglowym, eterze etylowym i alkoholu metylowym.

Akra – występuje w grudkach podłużnych, zwietrzałych na powierzchni.

Benin – występuje w bryłkach małych, kulistych lub podłużnych, zwietrzałych na powierzchni, szklistych na krawędziach.

Kamerun – występuje w wielkich bryłach, pokrytych białym pyłem. Ma złom czysty, barwę jasnożółtą lub jasnoczerwoną.

Gabon – występuje w grudach płaskich długich do 8 centymetrów. Ma barwę od żółtawej do krwistoczerwonej.

Loango – występuje w grudach nieregularnych o ostrych krawędziach, złomie szklistym, zwietrzały na powierzchni. Ma barwę od jasnożółtej do brunatnoczerwonej. Mięknie w temperaturze 180-200 °C. Rozpuszcza się w alkoholu dwuacetonowym (CH3C(O)CH2C(OH)(CH3)2), alkoholu amylowym, etylowym i metylowym.

Angola – występuje w grudach nieregularnych lub kulistych o powierzchni zwietrzałej. Ma barwę żółtą, czerwoną, brunatną lub jest bezbarwny. Mięknie w temperaturze 90 °C. Topi się w temperaturze 245-305 °C.

Benguela – występuje w grudkach płaskich lub obłych, pomarszczonych na powierzchni.

 

Kopale kauryjskie

 Kopale kauri  –  zwane także kopalami nowozelandzkimi i nowokaledońskimi.
Kopal nowozelandzki jest żywicą twardą, występującą w bryłach barwy brunatnej o powierzchni mocno zwietrzałej. Uchodzi za najcenniejszy spośród wszystkich, występujących w tym rejonie świata. Rozpuszcza się zupełnie w alkoholu butylowym i czterochlorku węglowym, częściowo w acetonie. Uzyskiwany jest z żywicy agatisa nowozelandzkiego.

Kopal nowokaledoński  –  jest żywicą twardą, pochodzącą z drzewa Agathis dammara. Ma barwę od białawej do żółtawej. Powierzchnię pokrytą brunatną warstwą mocno zwietrzałą lub szarawą o niewielkim połysku metalicznym.

Kopal manila –  zwany kopalem filipińskim lub borneoskim. Występuje w bryłach często kilkukilogramowej wagi. Ma barwę od żółtawej do brunatnej. Często występuje odmiana o miąższu mlecznomętnym.

Kopale kauryjskie mają złom muszlowy, połyskujący. Wydzielają mocna woń balsamiczną. Topią się w temperaturze 125-185 °C. Rozpuszczą się zupełnie w alkoholu amylowym. Na gorąco rozpuszczają się prawie zupełnie w bezwodnym kwasie octowym. W eterze rozpuszczają się w 40-90%, w olejku terpentynowym w 25-40%. Nie rozpuszczają się w toluenie.

Kopale twarde nie nadają się do sporządzania werniksów do malowideł (szczególnie olejnych), jednakże w połączeniu z olejami tworzą najmocniejszą zawiesinę jako składnik spoiwa temperowego. Lakier kopalowy jest doskonałym składnikiem spoiwa enkaustycznego.

Kopale południowoamerykańskie

Zwane również kopalami brazylijskimi. Są żywicami miękkimi, pochodzącymi z drzew rodzaju Hymenaea, występującymi w Brazylii i Wenezueli. Występują w postaci buł o barwie żółtej, zielonawej i zielonej, pokrytych warstwą przypominającą warstwę kredową.

Główne zastosowanie kopalu, jako surowca, to podstawowy składnik niektórych lakierów, laków i werniksu, stosowanego w aureoli, enkaustyce i witrochromii. W konserwacji werniksu kopalowego używa się do nasycania spróchniałego drewna.

Bursztyn – rodzaje

 Odmian bursztynu wyróżnia się od stopnia zmętnienia, charakterystyczne są płynne przejścia i mieszanie poszczególnych elementów:

Przeźroczysty –  całkowicie przezroczysty jak szkło, kolorystyka bardzo słabo żółta do brązowo żółtej.

Matowy –  półprzezroczyste zachmurzenie z mikroskopijnych pęcherzyków.

Mętny –  całkowicie nieprzezroczysty, mętny, jednorodny do plamistego o różnych stopniach barwienia.

Kość słoniowa – całkowicie nieprzezroczysty o barwie czystej bieli.

Piana –  całkowicie nieprzezroczysty żółtawo biały, lżejszy od wody słodkiej

Czarny  – czarny do czarnego marmurkowego, ze  zbutwiałym drewnem i ziemią z żywicą jako spoiwem.

Kolorowy –  mieszanka różnych kolorów

 

 

Odmiany

 birmit

 bursztyn bałtycki

aikait – odmiana bursztynu znajdowana na Węgrzech i we Francji

bursztyn dominikański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych w Dominikanie na wyspie Haiti

bursztyn japoński – odmiana bursztynu wydobywanego w północnej części wyspy Honsiu, nad brzegiem Oceanu Spokojnego

bursztyn libański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach kredowych (kreda dolna) w Libanie na Bliskim Wschodzie

bursztyn meksykański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych (oligocen górny – miocen dolny) w Meksyku

bursztyn tajmyrski

 cyberyt

 keflachit

 keuperyt

rumenit – odmiana spotykana w Rumunii

symetyt – charakteryzuje się wyraźną opalescencją), spotykany we Włoszech

 walchowit – całkowicie nieprzezroczysty, barwy beżowej; występuje na Morawach

 krancyt – odmiana spotykana w Saksonii

 

Nazewnictwo i określenia kamieni jubilerskich z bursztynu bałtyckiego (sukcynitu) według Międzynarodowego Stowarzyszenia Bursztynników

Bursztyn bałtycki (sukcynit) naturalny – kamień poddany jedynie obróbce mechanicznej (na przykład szlifowanie, cięcie, toczenie, polerowanie) bez jakichkolwiek zmian naturalnych właściwości.

 Bursztyn bałtycki (sukcynit) modyfikowany – kamień poddany obróbce termicznej lub ciśnieniowej powodującej zmianę właściwości fizycznych, między innymi stopnia przezroczystości i barwy lub w podobnych warunkach kształtowany z jednej bryłki, wcześniej przyciętej do zamierzonych rozmiarów.

 Bursztyn bałtycki (sukcynit) rekonstruowany (prasowany) – kamień otrzymany z kawałków bursztynu bałtyckiego sprasowanego pod wpływem podwyższonej temperatury i wysokiego ciśnienia bez dodatkowych składników.

 Bursztyn bałtycki (sukcynit) łączony – kamień składający się z dwu lub więcej części naturalnego, modyfikowanego lub rekonstruowanego bursztynu bałtyckiego sklejonych z użyciem jak najmniejszej ilości bezbarwnego spoiwa koniecznego do złączenia fragmentów.

 

Bursztyn – Właściwości

Bursztyn tworzy nieregularne bryłki. Najczęściej spotykany jest bursztyn żółty, rzadsze są odmiany bezbarwne, czerwone, zielonkawe, a ich przejrzystość zależy od zawartości drobnych pęcherzyków powietrza. Bryłki bursztynu zawierają niekiedy pochodzące z okresu kredy i kenozoiku szczątki zwierząt lub roślin, tzw. inkluzje. Inkluzje stałe są reprezentowane przez różne minerały np. piryt czy kwarc, oraz owady, rzadziej pajęczaki, drobne płazy i gady, rośliny i ich szczątki. Inkluzje stanowią cenny materiał badawczy dla biologów i paleontologów.

 Skład chemiczny:           (C10H16O) + związki siarki (H2S).
Bursztyn to mieszanina kilkudziesięciu różnych związków, o średniej zawartości ok. 67 do 81% węgla i ok. 1% siarki; resztę stanowią tlen i wodór. Jednym ze składników jest kwas bursztynowy (3-8% w sukcynicie, poniżej 3 % w innych odmianach bursztynu)

Twardość w skali Mohsa:  2-2,5

Przełam: muszlowy

Łupliwość:  brak

Układ krystalograficzny:  substancja bezpostaciowa

Gęstość minerału: ok. 1,08 g/cm³

Kolor:   jasnożółta do brunatnej („bursztynowa”), żółty, brązowy, białożółty, kremowy, czerwony, pomarańczowy, mlecznobiały, niebieski, zielonkawy, bezbarwny, czerwony i czarny

Przezroczystość: przezroczysty, przeświecający, do nieprzezroczystego

Rysa:  biała

Połysk: tłusty

Współczynnik załamania :    ok. 1,54 (substancja izotropowa)

Pleochroizm: brak

Luminescencja: fluoroscencja – brunatnobiała do żółtozielonej, dla burmitu niebieska

 Temperatura topnienia:  287 – 300 stopni Celsjusza

Największa znaleziona bryła bursztynu bałtyckiego waży 9,75 kg.

Największy znany kawałek bursztynu znaleziono w Indonezji . Ważył około 68 kg w oryginalnym stanie. Jednakże udało się przewieść  dwie największe bryły  o łącznej wadze około 23 kilogramów do Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, który otrzymało certyfikat Guinnessa (1995) dla największego bursztynu. Inne bardzo duże kawałki bursztynu są znane z Japonii. Od złożenia w Kuji kawałek bursztynu został odzyskany w 1927 roku o wadze 19,875 kg, kolejne w 1941 roku z 16 kg. Oba kawałki są trzymane w Narodowym Muzeum Nauki w Tokio.

Bursztyn – Historia

 130.000.000 lat temu  – zostały zatopione  w żywicy owady, kwiaty i owoce, włosy, pióra i inne małe organizmy.

20.000 r. p.n.e – Na Ukrainie znaleziska datuje się na wiek około 20.000 lat (wykopaliska w Kaneva na rzece Ros ). W  podobnym wieku znaleziono również w jaskini Altamira, w regionie północnej Hiszpanii.

13.000 lat  temu – ozdoby z bursztynu w starożytnej Grecji,  zostały  znalezione w grobowcach mykeńskich.

12.000 r. p.n.e – We  Fryzji znaleziono wisiorki i koraliki z bursztynu, których wiek jest datowany na około 12.000 lat.

8000 r. p.n.e – Bursztyn był używany do wytworzenia amuletów i rzeźby zwierząt, grawerowanych z motywami zwierząt w Danii i południowym Bałtyku. Szamani używali go jako kadzidła.

4300 r. p.n.e –  na północnych wybrzeżach Bałtyku bursztyn był poszukiwanym towarem. Wykonane z niego były naszyjniki i wisiorki i noszone lub używane do celów rytualnych (ofiary, grobowe). Budowniczowie megalitycznych grobowców składali w nich bursztyn , w Jutlandii znaleziono 37 składów bursztynów w Danii.

V w. p.n.e. – pierwsze wyprawy po bursztyn  tzw. szlakiem bursztynowym od Adriatyku do wybrzeży M. Bałtyckiego.

IV w. p.n.e – Bursztyn jest omawiany przez Teofrasta.

ok. 330 p.n.e – Pyteasza z Massalii, opisuje bursztyn w księdze O oceanie, odwołuje się do niej Pliniusz w Historii Naturalnej. Pytheas pisze, że ludzie z Niemiec , zamieszkują brzegi morza, na których bursztyn jest wyrzucany przez fale na wiosnę.

 

50 r. n.e.  – Pliniusz w Historii Naturalnej pisze o bursztynie, że na dużej wyspie, trzy dni od Scytów na wybrzeżu morza o nazwie Balcia są jedne z najbogatszych źródeł bursztynu. Pliniusz stwierdza wyraźnie , że Niemcy eksportują bursztyn do Panonii , skąd zostaje sprzedawany dalej za granicę przez Wenedów . Pliniusz przytacza również opinię Nikiasza , według którego bursztyn  jest produkowany przez promienie słońca , które uderzając z wielką siłą na powierzchnię gleby , pozostawiają pot , który wymywa się przez falae Oceanu , i wyrzucane są one na wybrzeżu Niemiec . Pliniusz podaje, że niemiecka nazwa bursztynu to  glæsum od  wyspy  Glæsaria.

 

 

 460 p.n.e  – Hipokrates stosował bursztyn do szerokiej gamy zabiegów .

II wieku p.n.e. – Włoszech  pracowały słynne pracownie bursztynnicze. Sercem włoskich rzemieślników była Aquilea, skąd dostarczano wyroby na dwór cesarski do Rzymu.

 X w. – na Pomorzu Gdańskim handel  bursztynem przynosił duże zyski. Cały pozyskany materiał był własnością panującego na danym terenie władcy.

1305 r. – Opat Rudgier z klasztoru cystersów w Oliwie., przy pomocy sfałszowanych dokumentów uzyskał  zgodę Wacława III na poławianie bursztynu z części wybrzeża Zatoki Gdańskiej.

1312 r. – Wielki mistrz Krzyżacki Karol z Trewiru potwierdził rybakom z Osieku prawo do zbierania bursztynu, w zamian za daniny na rzecz Zakonu.

1477 r.  – powstał w Gdańsku cech bursztynników. Zaczęto robić piękne szkatułki, biżuterię,  kielichy,  modele okrętów gdańskich, sekretarzyki z bursztynu, itp. Zgodnie z prawem nie mogło na terenie miasta pracować więcej niż 40 bursztynników. Przepisy te oczywiście łamano. Partaczy niezrzeszonych w cechu ścigał specjalny kat cechowy.

początek XIX wieku –  pierwsze doniesienia o bursztynie z Ameryki Północnej z odkryć w New Jersey ,  Crosswicks Creek koło Trenton, Camden , w pobliżu Woodbury .

 1870 r.  – wydobycie bursztynów z „niebieskiej ziemi” przez firmę Stantien & Becker . W pierwszych latach eksploatacji odbywało się to  w 10 metrowym głębokim dole.

1960 r –  W Polsce zupełnym przypadkiem odkryto spore złoża bursztynu na polach irygacyjnych między Wisłoujściem a Stogami. Bursztyn wydobywano nielegalnie, za pomocą motopomp.

1979 r. – znaleziono złoża bursztynu na północnej Ukrainie, w pobliżu granicy Białorusi.

1984 r. – Pierwsze przyznanie Bursztynowego Słowika – nagrody głównej festiwalu muzycznego Sopot Festival w Sopocie.

1991 r. – Znaleziono największy znany kawałek bursztynu w Indonezji . Ważył około 68 kg

1998 r. – Pierwsze Mistrzostwa Świata w Poławianiu Bursztynu – zawody odbywają się corocznie w wakacje na plażach polskiego. Finały tej imprezy mają miejsce w miejscowości Jantar w gminie Stegna. Są to zawody w wyławianiu i wybieraniu jak największej liczby bursztynów w wyznaczonym czasie. Do poszukiwania bursztynu zawodnicy używają kaszorów i grabi. Każdy z zawodników poszukuje jantaru w wyznaczonym miejscu. Do finałów można dostać się z eliminacji odbywających się na różnych plażach.