Szafir – Syntetyczne

W latach dwudziestych XX wieku zaczęto produkować syntetyczne szafiry i rubiny. Technologia polegała na bardzo powolnym wdmuchiwaniu w płomień tlenowo-wodorowy surowców mineralnych. Topiąc się osiadały one tworząc kryształ. Jednak im większy był kryształ tym bardziej tracił przeźroczystość i pojawiały się skazy. Tworzono więc małe kamienie.

Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku opracowano metodę hydrotermalną. W wyniku powolnej krystalizacji roztworów wodnych w wysokim ciśnieniu i temperaturze 4000 stopni rozpuszczano tlenki i wodorotlenki glinu. Na srebrnych drutach zawieszano kryształki zarodkowe na których zaczynały rosnąć kryształy szafirów.
Zarodek rośnie stale aż do wyczerpania składnika podstawowego. Szybkość wzrostu kryształka wynosi od 0,25 mm na dobę. Tą samą metodą można otrzymywać również syntetyczne rubiny.

Szafir – Sławne

Gwiazda Indii

 

Gwiazda Indii

fot: Daniel Torres, Jr. Licencja

Gwiazda Indii

Gwiazda Bombaju

 

szafir

Gwiazda Bombaju

Gwiazda Bombaju to 182 caratowy (36.4 g) szafir ze Sri Lanki.

Został on podarowany aktorce Mary Pickford przez jej męża, Douglasa Fairbanks. Podarowany Smithsonian Institution jest tam do dziś.

Czarna Gwiazda Queensland

 

szafir - czarna gwiazda

 Czarna Gwiazda Queensland

Największy czarny szafir świata. Ma wagę 733 karatów i piękną, sześcioramienną gwiazdę

 

1938 r. – Roy Spencer 12 letni chłopiec znalazł na wzgórzu w Queensland w Australii szary, ćwierćkilogramowy kamień. Był on wykorzystywany jako blokada do drzwi przez 10 lat. Waga kamienia wynosiła 1,156 karatów.

 1947 r. – przebywający w okolicy szlifierz kamieni Harry Kazanjian rozpoznał cenny szafir. Razem z bratem podróżował po świecie w poszukiwaniu rzadkich kamieni szlachetnych.
Kamień został kupiony za 18 tysięcy dolarów. Przewieziony do USA został wypolerowany w Los Angeles i wyceniony na 300 tysięcy. Jednak nie został sprzedany i ciągle znajdował się w rękach braci.
Po oszlifowaniu ważył 733 karatów.

 1949 r. – jego wartość szacowana była na 1 milion dolarów.

 1960 r. – Na krótki czas został wypożyczony muzeum Instytutu Smithsona i był wystawiany razem z diamentem Hope.

 1971 r. – miała go na sobie Cher w czasie nagrywania telewizyjnego skeczu. Od tego czasu kamień rzadko był wystawiany na widok publiczny i nikt inny go nie nosił.

Cher i szafir

Cher ze szmaragdem w programie telewizyjnym.

 2002 r. – rodzina Kazanjian sprzedała szafir anonimowemu nabywcy za nieustaloną kwotę. Tym nabywcą okazuje się Gabrielle Grohe i jej kochanek Jack Amstrong. Kamień wyceniany był na ok. 100 mln. dolarów lecz cena transakcji nie została podana.

 2007 r. – został wypożyczony do Royal Ontario Museum of Canada w Toronto.

2008 r. – szafir jest przedmiotem sporu sądowego między Amstrongiem, a Gabrielle Grohe. Kobieta wygrała proces i jest właścicielką kamienia. Obecnie znajduje się w Szwajcarii.

 

 

Szafir Logan

Kamień nazwany na cześć Johna Logana, który podarował ten szafir Smithsonian Institution w 1960 r. Jest to klejnot bez skazy o głębokim niebieskim kolorze i wadze 423 karatów. Osadzony jest w broszy otoczonej 20 diamentami o wadze 16 karatów.

 

szafir Logan

Szafir Logan

 

 

 

 

 

Gwiazda Edwarda (Szafir Świętego Edwarda)

szafir

Szafir Świętego Edwarda

Klejnot dostał  swoją nazwę (St Edward Sapphire) od Edwarda Wyznawcy, który nosił go w pierścieniu. Według legendy szafir wszedł w  jego posiadanie w roku 1042, i został osadzony w pierścieniu  w dniu koronacji Edwarda. Klejnot przetrwał rządy Olivera Cromwella i demontaż klejnotów i był przeszlifowany do  obecnej formy dla Karola II. Królowa Wiktoria umieściła kamień w  krzyżu maltańskim wieńczącym koronę

Według legendy król Edward miał wielki szacunek dla Jana Ewangelisty i słynął z hojności wobec biedniejszych osób. Pewnego dnia na jego drodze do Westminster był zaczepiony przez żebraka. Natychmiastową reakcja króla było przeszukanie  kieszeni na pieniądze dla żebraka. Gdy jednak nic nie znalazł bez wahania zsunął z palca  pierścionek z szafirem i podarował go  żebrakowi. Żebrak podziękował i odszedł. Wiele lat później dwóch pielgrzymów z Ziemi Świętej przekazało królowi pierścień i powiedziało królowi, że spotkali Jana Ewangelistę, który powiedział im, że otrzymał pierścień od króla, wiele lat wcześniej, w przebraniu żebraka. Pogratulował Edwardowi  za jego dobroć i powiedział, że widzi Edwarda w niebie pół roku. Dokładnie sześć miesięcy później król zmarł na ospę.

 

 

 

Szafir Stuart

historyczny szafir z korony królewskiej. Jego pierwszym właścicielem był Król Szkocji Aleksander II. Ten szafir był umieszczony w jego koronie użytej podczas koronacji w 1214.
Edward I król Anglii zażądał go w 1296 r. podczas ataku na Szkocję. Później kamień przeszedł w ręce brata, Dawida II. Król Dawid podarował go siostrze, Marjorie Bruce. Przechodził w rodzinie przez wiele lat. W 1838 Królowa Wiktoria umieściła szafir w koronie, poniżej „Rubinu Czarnego Księcia”. W czasach obecnych umieszczony w obręczy korony po przeciwnej stronie do diamentu Cullinan II.

korona z szafirem

Szafir Stuart w koronie królewskiej (niebieski na dole korony).

 

 

 Rosyjskie klejnoty koronne

W posiadaniu kolekcji Diamentowej Fundacji Republiki Rosyjskiej znajdują się dwa unikatowe pod względem barwy i masy szafiry lankijskie (258 kt, i 200 kt) jako elementy zdobiące krzyż koronny Rosyjskiego Imperium i carską broszę.

 

Blue Belle of Asia

To 400-karatowy szafir wydobyty z osadów rzecznych w Pelmadulla koło Ratnapury w Sri Lance w roku 1926. Blue Belle jest bardzo pilnie chroniony z powodu swojego niepowtarzalnego, niebieskiego pawiego koloru i niezwykłej przezroczystości. Przechowywany jest w sejfie kamieni szlachetnych w Wielkiej Brytanii.

Star of Artaban

Szafir o wadze 316 karatów. Pochodzi ze Sri Lanki, aktualnie jest w posiadaniu National Museum of Natural History w USA.

Szafir – Słownik

 

leukoszafir – biały, bezbarwny, zwany też białym szafirem.

leukoszafir

Fot: Ra’ike  Licencja: GNU Free Documentation License

  biały szafir

 

 Paparadża, Padparadscha, hiacynt – czerwonawy, pomarańczowoczerwony, pomarańczowy szafir.
Wydobywany na Sri Lanece, znajdowany też w Wietnamie i Afryce. Jest bardzo rzadki i wysoko ceniony. Nazwa pochodzi z sanskrytu padma – czyli kwiat, radża – król, wg niektórych źródeł padparadża to po syngalesku kwiat lotosu.

 

kolory szafiru paparadża

Kolory szafiru Paparadża

 

Ametyst wschodni – purpurowy, fioletowy szafir

Szafir kaszmirski –  fioletowoniebieski szafir

Szmaragd wschodni –  zielony szafir

Akwamaryn wschodni –  jasnoniebieski szafir

Szafir arbuzowy – odmiana dwubarwna szafiru.

Wiele zdjęć szafirów dwukolorowych: http://www.gggems.com/sapphire_bi-colour.htm

 

Szafir gwiaździsty – szafir wykazujący asteryzm. Efekt ten wywołany obecnością inkluzji rutylu. Gwiazdy powstające na skutek asteryzmu mają zwykle 4 lub 6 promieni, chociaż znane są okazy w których występuje 12 promieni. W „gwieździe” mogą też wystąpić „dziury” gdzie promień zanika – są to rejony pozbawione inkluzji.

 

Szafir Gwiazdzisty

 Szafir gwiaździsty

 

 Bombay Sapphire – to marka ginu najwyższej jakości. Jego nazwa pochodzi od butelki która charakteryzuje się wyjątkową szafirową barwą. Jest produkowany w oparciu o oryginalna recepturę z 1761 roku. Unikalna kompozycja spirytusu zbożowego i dziesięciu starannie wyselekcjonowanych ziół i korzeni, tworzy niepowtarzalny smak i aromat tego trunku. Korzeń dzięgla nadaje mu piżmowy, ale zarazem bardzo delikatny aromat. Kora kasji tworzy nutę cynamonową, jagody kubeby – korzenny, lekko pieprzowy zapach z nutą cytryny i sosny, a rajskie zioła nadają całości wyrazistości i unikalnego smaku.

bombay-sapphire

 Bombay Sapphire

 

Nazwy w innych językach:

  • Arabski: Jacut
  • Angielski: Sapphire
  • Czeski: Safír
  • Francuski: Saphir
  • Niemiecki: Saphir
  • Grecko: Ζαφείρι
  • Żydowski: ספיר
  • Włoski: Zaffiro
  • Japoński: サファイア
  • Łaciński: Sapphirus
  • Rosyjski: Сапфир
  • Chiński: 蓝宝石
  • Wietnamski: Xa-phi

Szafir – Zastosowanie

Materiał ścierny – Ze względu na dużą twardość używany bywa jako (szmergiel) do szlifowania i polerowania.

Jubilerstwo – Szafiry osadzane są w biżuterii złotej, często są też używane w pierścionkach zaręczynowych

Szkło szafirowe – szkło szafirowe wykonane jest z syntetycznego szafiru w proszku podgrzanego do temperatury ponad 2000°C. Uzyskany w ten sposób szafir tnie się z niezwykłą precyzją na drobne plasterki. Następnie poleruje się i szlifuje. Jest on do siedmiu razy bardziej odporny od stali, są odporne i są niełamliwe. Twardość ich w skali Mohsa wynosi: od 7 do 9. Powszechnie stosowane w zegarkach wyższej klasy, ekskluzywnych telefonach komórkowych, aparatach fotograficznych czy niektórych typach lamp kseonowych i innych produktach.

zegazek z szafirowym

Zegarek z szafirowym szkłem

 

 

 

Igły do gramofonów – Standard z dawnych lat (Bambino i pierwsze gramofony Unitry stosowały wkładki gramofonowe z szafirową igłą, aż do MF-100).W ostatnim czasie w użyciu znalazły się też igły diamentowe w miejsce szafirowych.

 

 

 

Lasery – Szafir domieszkowany jonami tytanu wykorzystywany jest jako ośrodek czynny nowoczesnych laserów. Laser tytanowy na szafirze (Ti:Al2O3). Pierwszy raz zaprezentowany w roku 1982 przez Moultona.

 

laser na szafirze

fot: Hankwang Licencja: GNU

Laser na krysztale szafiru

Szafir – Występowanie

Jest spotykany w skałach magmowych, najczęściej w pegmatytach, i bazaltach. Powstaje na kontaktach wapieni ze skałami magmowymi, rzadziej w łupkach lub pegmatytach. Jako minerał bardzo odporny na wietrzenie, często znajduje się w piaskach i tu niekiedy się gromadzi.

 

Świat:

Sri Lanka – Z tego rejonu pochodzą jedne z piękniejszych szafirów: szafiry o pięknej niebieskiej barwie, szafiry gwiaździste, żółte, oraz szafiry z odcieniem fioletowym z licznymi inkluzjami ciekłymi które nadają im charakterystyczny jedwabisty połysk i mgiełkę. Z tego regionu pochodzą też żółte i pomarańczowe odmiany typu padparadża. Największe znajdowane kryształy, do 20 kg, nie mają wartości jubilerskiej. Złoża szafirów znajdują się głównie na południowo zachodniej części wyspy, w regionie Ratnapura. Kamienie występują tam w skale macierzystej, oraz w złożach rozsypiskowych i piaskach rzecznych. Tubylcy kopią nory i studnie nawet do 10 m głębokości.

 

Kambodża, Indie – najbardziej cenione są szafiry pochodzące z Kaszmiru Indii, ze względu na barwę o niepowtarzalnym odcieniu „błękitu kaszmirskiego.
Australia (Nowa Południowa Walia, Queensland, Tasmania) – największy oszlifowany żółty szafir o wadze 217,5 ct, Odmiany ciemnoniebieskie z odcieniem zielonkawym wydobywa się w Australii . W Queensland znajdowane są również czarne szafiry gwiaździste – najbardziej znanym jest „Czarna Gwiazda Queensland”.

 

USA (Montana) – szafiry o barwie lekko niebieskiej lub szarej.
Rosja – na płw. Kola znaleziono kryształ ponad 5 kg.

 

Birma – w 1966 r. znaleziono w Magoku kryształ szafiru gwiaździstego o wadze 63000ct. (12,6 kg).

 inne:

  • Namibia
  • Kolumbia
  • RPA
  • Madagaskar
  • Tajlandia
  • Tanzania
  • Brazylia
  • Kambodża
  • Kenia
  • Malawi
  • Zimbabwe
  • Finlandia

 

szafir z madagaskaru

Fot: Stowarzyszenie Spirifer  licencja: GNU Free Documentation License

Szafir z Madagaskaru

 

 

Polska:

Dolny Śląsk, białe i przezroczyste szafiry występują w pegmatytach Kruczych Skał w Wilczej Porębie k. Karpacza, bywają też znajdowane w aluwiach rzeki Izery.

Szafir – Właściwości

Wzór chemiczny: Al2O3 (trójtlenek glinu)

Barwę powodują domieszki żelaza, tytanu, magnezu, wanadu, chromu. Domieszka żelaza dwuwartościowego (Fe2+) lub trójwartościowego tytanu (Ti3+) nadaje szafirowi najbardziej typową barwę niebieską, trójwartościowe jony żelaza (Fe3+), zależności od ilości barwią go na żółto i zielono, jony chromu (Cr3+) na czerwono a dodatek wanadu (V4+) na fioletowo.

Układ krystalograficzny: trygonalny. Tworzy najczęściej kryształy o postaci pseudoheksagonalnych słupów (o przekroju sześciobocznym) i bipiramid. Na ścianach kryształów często wykazuje poprzeczne zbrużdżenia.

Twardość w skali Mohsa: 9

Łupliwość: brak, często wykazuje podzielność wykorzystującą płaszczyzny zbliźniaczeń.

Rysa: biała

Przełam: muszlowy lub nierówny

Gęstość: 3,95 do 4,1 g/cm³

Barwa: niebieska w odcieniach, biały, bezbarwny, jasnoróżowy, czerwonawy, pomarańczowoczerwony, purpurowy, fioletowy, fioletowoniebieski, zielony, czarny. Są też odmiany dwubarwne. Wszystkie barwne korundu poza czerwoną, szarą i brunatną traktowane są jako odmiany szafiru.

Poszczególne barwy szafiru oznacza się odpowiednim atrybutem, np. szafir zielony lub szafir żółty. Bezbarwny szafir określa się jako leukoszafir (gr. biały) zaś żółtopomarańczowy do pomarańczowożółtego – mianem padparadża (w języku senegalskim kwiat lotosu)

 

kolory szafiru

 

Połysk: szklisty, diamentowy

Współczynniki załamania (dwójłomność): no = 1,768 i ne = 1,760 (długość fali ~ 590nm)

 

Efekty optyczne: Wrostki igiełek rutylu i mikroskopijne puste kanaliki wywołują u szafiru jedwabisty połysk. W przypadku gdy igiełki są zorientowane w sposób uporządkowany, nadają szafirowi , zwanemu szafirem gwiaździstym efekt kociego oka lub sześcioramiennej gwiazdy,
Niektóre odmiany wykazują teź pleochroizm a nawet luminescencję.

Poprawianie: 

  • Szafiry po wyprażeniu w gorącym piasku w temperaturze 1700-1800 °C uzyskują lśniąco niebieskie trwałe barwy.
  • Większość naturalnych niebieskich szafirów dostępnych w sprzedaży to szafiry prażone.

Szafiry można badać np. metodą tomografi komputerowej:

http://polskijubiler.com/pokaz.php?kg=38&idk=73&id=594

Szafir – Historia

Nazwa pochodzi od gr. σάπφειρος sappheiros, w starożytności oznaczała przede wszystkim lapis-lazuli. Grecka nazwa została zapewne przejęta z języków semickich (hebr. sappir).

  • Starożytni Persowie wierzyli, że ziemia spoczywała na gigantycznym szafirze i jego odbicie powodowało kolor nieba.
  • Kamień magiczny czarnoksiężników i wróżbitów, w seansach spirytystycznych służył jako pomost łączący medium ze światem zmarłych, gdyż wierzono, że duchy preferują kolor niebieski.
  • W starożytnym Egipcie i Rzymie szafir był czczony jako kamień prawdy i sprawiedliwości.

4000 lat p.n.e – chińscy rzemieślnicy z kultur Liangzu i Sanxingcun szlifowali szafiry przy użyciu drobnego diamentowego żwiru. Dowodem na to są cztery duże szafiry zdobiące ceremonialne toporki. Trzy z nich pochodzą grobów arystokracji chińskiej kultury Sanxingcun (4000-3800 r. p.n.e.) i późniejszej Liangzhu, czwarty zabytek datowany jest na połowę III tysiąclecia p.n.e. Powierzchnia szafirów została wypolerowana jak lustro. Analizy stwierdziły, że stopień wygładzenia powierzchni szafiru był możliwy do osiągnięcia jedynie przy wykorzystaniu preparatów diamentowych. Najbliższe złoże diamentów znajduje się ok. 200 km od cmentarzyska, z których pochodzą toporki.

ok. IX p.n.e. – Szafir jest wymieniany w Biblii jako element ubioru w raju oraz jeden z kamieni pektorału Aarona:

A przepaska efodu, która się na nim znajduje, była wykonana tak samo z nici ze złota, z fioletowej i czerwonej purpury, z karmazynu i z kręconego bisioru, jak to nakazał Pan Mojżeszowi. Obrobili też kamienie onyksowe, osadzone w złote oprawy, z wykutymi na nich, na wzór pieczęci, imionami synów Izraela. Umieścili je na obu naramiennikach efodu jako kamienie pamięci o synach Izraela, jak nakazał Pan Mojżeszowi. Uczynili też pektorał, wykonany przez biegłych tkaczy w ten sam sposób jak efod z nici ze złota, z fioletowej i czerwonej purpury, z karmazynu i z kręconego bisioru. Pektorał był kwadratowy, a długość jego i szerokość wynosiły jedną piędź. Był on podwójnie złożony. Umieścili na nim cztery rzędy drogich kamieni; w pierwszym rzędzie rubin, topaz i szmaragd; w drugim rzędzie granat, szafir i beryl;  

(Wj 24:10; Wj 28:18; Wj 39:11).

Mieszkałeś w Edenie, ogrodzie Bożym; okrywały cię wszelkiego rodzaju szlachetne kamienie: rubin, topaz, diament, tarszisz, onyks, beryl, szafir, karbunkuł, szmaragd, a ze złota wykonano okrętki i oprawy na tobie, przygotowane w dniu twego stworzenia.

(Ks. Ezechiela 28:13, Biblia Tysiąclecia)

ok. 90 n.e. – W Apokalipsie Św. Jana szafir stanowi ozdobę drugiej warstwy fundamentu niebiańskiego Jeruzalem:

A warstwy fundamentu pod murem Miasta zdobne są wszelakim drogim kamieniem. Warstwa pierwsza – jaspis, druga – szafir, trzecia – chalcedon, czwarta – szmaragd.

(Ap 21:18)

XI w. – Opatka Hildegarda z Bingen napisała w swojej książce „Physica” o leczących mocach kamieni. Szafir miał mieć zdolność do wzmocnienia intelektu. Szafiry mają teź specjalne błogosławieństwo od Boga.

XII do XIV w. – W kościele katolickim szafir był symbolem Boskiej Światłości, biskupi i kardynałowie nosili pierścienie z szafirem na prawej ręce – potwierdza to zapis w bulli papieża Innocentego III.

XIV w. – Skarb z Środy Śląskiej zawierał pierścień z szafirem pochodzący z pierwszych lat wieku XIV. Prawdopodobnie wytworzony został w Czechach.
pierscien z szafirem

Pierścień z szafirem ze skarbu z Środy Śląskiej

1847r. – Ebelmen otrzymuje biały szafir przez zgrzewanie tlenek glinu i kwasu borowego.

1877r. – Francuz Fremy otrzymał biały szafir (leukoszafir), a po dodaniu soli chromowej powstawał czerwony syntetyczny rubin.

1900 r. – Ufundowanie Amerykańskemu Muzeum Przyrodniczemu w Nowym Yorku przez J. P. Morgana „Gwiazdy Indii”, olbrzymiego szafiru.

1910r. – francuski chemik A.V.Verneuil otrzymuje syntetyczne szafiry nadające się do celów jubilerskich. (Poprzednio syntetyzowane kamienie były za małe do celów jubilerskich).

1912 r. – amerykańskie Krajowe Stowarzyszenie jubilerów ustala szafir jako kamień września.

1938 r. – znalezienie w Queensland w Australii szafiru „Czarna Gwiazda Queensland”. Był on wykorzystywany jako blokada do drzwi przez 10 lat. Waga kamienia wynosiła 1,156 karatów.

1947r. – udało się wyhodować syntetyczne szafiry gwiaździste dzięki dodatkowi substancji rutylowej do topionej masy substancji.

szafir syntetyczny

Fot. Ragemanchoo Creative Commons Attribution-ShareAlike license versions 3.0, 2.5, 2.0, and 1.0.

Syntetyczny szafir gwiaździsty

1960r. – W Polsckiej Hucie Aluminium w Skawinie otrzymano pierwsze gruszki korundowe, w 1964r. zorganizowano szlifiernię syntetycznych korundów (A. Załubka), która dostarczyła na rynek około 12 tys. sztuk rubinów i białych szafirów.

Sierpień 1964 r. – przez promień lasera padający na kryształ szafiru w Massachusetts wyzwolono drgania o częstotliwości 60 GHz. Jest to najwyższa nuta osiągnięta przez człowieka w doświadczeniu.

29 października 1964 r. – Kradzież „Gwiazdy Indii” , szafiru o wadze 563.35 karatów. Kradzieży dokonał Jack Murphy, znany jako Murph the Surf razem z 2 wspólnikami. Kamienie odzyskane zostały po kilku miesiącach.

24 lutego 1981 r. – Angielski Książę Karol podarował Dianie na zaręczyny pierścień z szafirem i diamentami. Pierścionek wybrała Diana. Szafir miał 18 karatów i otoczony był 14 małymi diamentami. Nie został specjalnie zaprojektowany dla Diany. Był dostępny w ofercie firmy jubilerskiej Garrard i mogł być nabyty przez każdego, kogo stać było na cenę 28.000 funtów brytyjskich.
Diana z pierścionkiem i szafirem

Księżna Diana z szafirem w pierścionku.

Pierścionek z szafirem
Pierścionek z szafirem Księżnej Diany

1982 r. – Moulton zaprezentował laser, w którym ciałem roboczym był szafir domieszkowany jonami tytanu (w żargonie nazywany skrótowcem tikor od ti – tytan) i kor – korund.

1996 r. – na Madagaskarze wydobyto największy szafir o masie 89 500 karatów, ważący aż 17,5 kg.

 

Szafir – Opis

Szafir – bardzo twardy minerał z gromady tlenków – niebieska odmiana korundu. To bardzo poszukiwany, wysoko ceniony, wyjątkowo atrakcyjny kamień kolekcjonerski i kamień szlachetny stosowany w jubilerstwie. Szafir perfekcyjnie łączy w sobie dostojny chłód i przejmującą głębię. W niektórych odmianach szafiru występuje zjawisko asteryzmu, spowodowane obecnością drobnych inkluzji.

Najbardziej cenione są szafiry o barwie błękitnej, tzw. błękit kaszmirski. Szafirom najczęściej nadaje się szlif brylantowy lub schodkowy. W przypadku ciemnych kamieni, dla podkreślenia ich przezroczystości, stosuje się szlify płaskie. Szafiry gwiaździste szlifuje się nadając im formę kaboszonu.

 

szafir

 fot: Stanislav Doronenko Licencja: Creative Commons Attribution 3.0