Spinel – Sławne

Rubin Czarnego Księcia –  to spinel o wadze około 170 karatów (34 g), o wielkości zbliżonej do kurzego jaja. Jest on jednym z najstarszych klejnotów koronnych  Wielkiej Brytanii, ze znaną historią, sięgającą do połowy 14 wieku.

Klejnot pochodzi prawdopodobnie z zabytkowej kopalni ​​w Badakszanie – dziś teren ten należy do Tadżykistanu .

Informacje o Rubinie Czarnego Księcia pojawiają się po raz pierwszy  w połowie 14 wieku. Znajdował się on wtedy  w posiadaniu Abu Saida, mauretańskiego Księcia Granady.
Prowadził on w wojnę z  Kastylią pod rządami Don Pedra Okrutnego. Według źródeł historycznych, Abu Said chciał poddać się, jednak kiedy się z nim spotkał z władcą Kastylii został zasztyletowany własnoręcznie przez Don Pedro. W czasie poszukiwania zwłok, spinel został odnaleziony i dodany do majątku Don Pedro.

W 1366, nieślubny brat Don Pedro, Henryk Trastamara, stanął  na czele buntu przeciwko Don Pedro. By stłumić bunt Don Pedro zawarł sojusz z Edwardem z Woodstock znanym pod przydomkiem „Czarny Książę”. Edward zażyczył sobie za pomoc klejnotu. Don Pedro nie chciał się rozstawać z cennym kamieniem, lecz nie był w stanie odmówić.
Można przypuszczać, że Czarny Książę wziął czerwony kamień z powrotem do Anglii, chociaż nie ma o tym wzmianek  historycznych aż do 1415 roku.

W czasie kampanii we Francji, Anglii Henryk V nosił hełm, w którym był oprawiony Rubin Czarnego Księcia. W bitwie pod Agincourt, w dniu 25 października 1415, francuski książę Alençon uderzył Henryka w głowę toporem. Jednak zwyciężyły siły Henryka, a on nie umarł, a hełm został zachowany wraz z cennym kamieniem.
Także Ryszard III nosił Czarnego Księcia  w hełmie. Klejnot był  na jego głowie  w bitwie pod Bosworth Field, gdzie  Ryszard III zmarł.

James I umieścił Rubin Czarnego Księcia Ruby w koronie na przełomie 17 wieku, gdzie pozostał aż do czasów Olivera Cromwella.
Cromwell rozebrał klejnoty koronne i sprzedał. Metal został przetopiony i wykorzystany do bicia monet. Rubin Czarnego Księcia kupił brytyjski jubiler, ale sprzedał go z powrotem królowo Karolowi II Stuartowi, gdy monarchia została przywrócona w 1660 roku.

Do dziś zdobi on koronę imperium brytyjskiego i jest do obejrzenia w Londynie.

Rubin Czarnego Księcia

 

Rubin Timur –  Do 1851 roku uważany za największy znany rubin czerwony spinel o wadze 361 kr; Zwany był Rubinem Timura i został  znaleziony w Indiach. Był on własnością sułtanów Delhi i tylko przy wyjątkowych okazjach wyjmowano go ze skarbca i wystawiano na pokaz.
Timur nabył klejnot, w  Delhi w 1398. Przebywał w Indiach ponad rok, zanim powrócił do Samarkandy z cennym kamieniem ​​wśród swoich łupów wojennych. Klejnot odziedziczył jego syn, Mir Shah Rukh, a później jego wnuk, Mirza Ulugli Beg.
Podczas jego rządów było wiele wojen z Persami i podczas jednej z nich, Rubin Timura ​​wpadł w ręce szacha Persji Abbasa I.
Szach w 1612 roku dał klejnot  ​​jako dar dla bliskiego przyjaciela, Jahangira.
 Jahangir wyrył na kamieniu imię swoje, jak również swego ojca, Akbara.
Kolejny właściciel klejnotu to Mahomed Farukh Siyar. Porwał on Rubin Timura w 1739 r. do Isfahanu.
 On także kazał wygrawerować napis:
„ To rubin ​​spośród 25.000 klejnotów prawdziwego Króla Królów, Sultan Sahib Qiran, który w roku 1153 [1740 AD] klejnotów Hindustanu dotarłem”
Ostatni napis został złożony przez Ahmada Szaha, który był dowódcą wojsk Nadir Szacha w chwili jego śmierci w 1747 roku. Próbował przejąć tron, ale tylko zdołał złapać dużą ilość łupów, które zabrał ze sobą do pomocy w założeniu królestwa Afganistanu.
Kamień po raz kolejny wrócił do Indii, gdy ​​odziedziczył wnuk  Suja Shaha. Wygnany z ojczyzny, schronił się w Pendżabie, gdzie Ranjit Singh, Lew Pendżabu, zmusił go do oddania  klejnotu.
Po stłumieniu w Pendżabie powstania sikhów (1849), kamień ten stał się częścią zapłaty z tytułu reparacji na rzecz Kompanii Wschodnioindyjskiej, która ostatecznie podarowała go królowej Wiktorii.
W oficjalnym katalogu opisano go jako: „Krótki naszyjnik z czterech bardzo dużymi rubinami”.
Obecnie rubin ten zdobi naszyjnik z kolekcji regaliów brytyjskich, noszony przez Elżbietę II podczas oficjalnych uroczystości.
Rubin Czarnego Księcia

 Naszyjnik z Rubinem Timura

 

Naszyjnik Akbar – Jahangir – Naszyjnik ze spineli, pereł i diamentów o wadze spineli 877,23 karata.
Ma wygrawerowane napisy: Akbar, Jahangir i Shah Jhan (budowniczy Tadż Mahal).
Spinele pochodzą z kopalni Badakhshan.
Został sprzedany w Londyńskim Chrisine w 1997 roku za kwotę 1,5 miliona dolarów.

spinele

 

W skarbcu koronnym szachów Iranu są dwa spinele rubinowe (500 kr i 270 kr).

W Skarbcu Diamentowym na Kremlu w Rosji jest spinel rubinowy o wadze 399 kr.


Spinel – Słownik

Galaksyt – od miejscowości Galax w Północnej Karolinie w USA gdzie został znaleziony. Wzór chemiczny to MnAl2O4. To spinel manganawy. Kolor ciemnobrunatny.

Spinel właściwy –  MgCr2O4

 

Hercynit –  rodzaj  spinelu, FeAl2O4

Występuje w rudach  żelaza  bogatych w glin, jak również w  skałach magmowych. Posiada dużą  twardość.

Po raz pierwszy opisano w 1847 roku, a jego nazwa pochodzi od łacińskiej  nazwy  Silva Hercynia dla pasma górskiego Szumawa, położonego na pograniczu Czech, Bawarii i Austrii Silva Hercynia, gdzie hercynit został po raz pierwszy znaleziony.

kryształ spinelu

fot. Andrew Silver, Licencja: public domain

Hercynit

 

 Spinel rubinowy –  czerwony i rubinowy, bardzo ceniona odmiana spinelu, często dawniej brana za rubin.

kryształ spinelu

fot. Rob Lavinsky/ iRocks.com  Licencja: Creative Commons

Kryształy czerwonego  spinelu

Spinel szafirowy – niebieskawy

Cejlonit – odmiana spinelu barwy zielonej, niebieskozielonej lub brązowawej, uwarunkowanej zawartością tlenku żelaza;Nazwa pochodzi od wyspy Cejlon, gdzie występuje.

 

Pleonast –  brunatnawy

Rubicel –   żółtawy

Spinel almandynowy –  brunatnoczerwony

Gahnit –  ZnAl2O4,  rzadki minerał należący do grupy spineli. Tworzy oktaedryczne kryształy, które mogą być zielone, niebieskie, żółty, brązowe lub szare lub czarne. Występuje w  Szwecji (Falun) w pegmatytach i  skałach metamorficznych.

Inne miejsca występowania: USA w stanach: Charlemont, Massachusetts; Spruce Pine, North Carolina; White Picacho district, Arizona; Topsham, Maine;  Franklin, New Jersey

Po raz pierwszy opisano go w 1807 roku  w kopalni Falu, w  Szwecji, i nazwano na cześć szwedzkiego chemika, Johana Gottlieba Gahna (1745-1818) odkrywcy manganu. Jest  czasami nazywany spinelem cynkowym.

kryształ spinelu

 Kryształ Gahnitu

 

 

Spinel miedziowy – Cuprospinel, CuFe2O4.

Kolory: szary, czarny.

Występuje  Kanadzie ( Baie Verte, Nowa Fundlandia). Po raz pierwszy opisał go Ernest Henry Nikiel, mineralog z  Australii, w 1973 roku.

Cuprospinel jest używany w różnych procesach przemysłowych jako katalizator. Np. w proces Fischera-Tropscha, Haber-Boscha i produkcji i wzbogacania wodoru .

 

Franklinit –  odmiana spinelu, ZnFe2O4. Kolory: Czarny, szary.

Nazwa pochodzi od  kopalni Franklin w USA (New Jersey).

franklinit

Franklinity

Spinel – Zastosowanie

  •      stosowane do produkcji materiałów ściernych
  •     do produkcji łożysk, ruchomych części zegarów
  •     ma znaczenie naukowe – wskaźnik warunków przeobrażeń skał
  •     poszukiwany, wysoko ceniony kamień kolekcjonerski
  •    kamienie szlachetne o wartości jubilerskiej, są wykorzystywane do wyrobu cennej biżuterii.

Spinel – Występowanie

Spinel i jego odmiany występują w utworach strefy kontaktowo- metasomatycznej, w zmienionych dolomitach i wapieniach zasobnych w tlenek magnezu. Powstają w wysokich temperaturach. Współwystępują z granatami, piroksenami, towarzyszą mu dolomit, magnetyt, cyrkon, korund.

Świat:

Spinele jakości jubilerskiej spotyka się w Tajlandii (w okolicach Bo Ploi), Kambodży i Laosie.

W USA spinele można znaleźcę przede wszystkim w stanie Nowym Jorku (kryształy z Amita osiągają masę do 14 kg), New Jersey i Karolinie Północnej.
Także: Madagaskar, Birma, Afganistan, Kanada, Włochy, Rosja, okolice Bajkału. W Europie pojedyncze spinele pojawiają się w Norwegii (Akeru, kryształy ok. 3 cm), w Finlandii, Włoszech i Niemczech.

Polska:

Niewielkie ilości spinelu znaleziono w piaskach złotonośnych okolic Złotoryi, w aluwiach Izery w Karkonoszach.

 

 

Spinel – Właściwości

MgAl2O4 – tlenek magnezu i glinu, tworzy kryształy izometryczne (ośmiościany lub dwunastościany rombowe), często występują zbliźniaczenia. Jest kruchy i przezroczysty.
Teoretycznie zawiera 28,2% MgO i 71,8% Al.2 O3, obfite domieszki izomorficzne Cr, Zn, Fe, Mn powodują tworzenie wielu odmian różniących się barwą.

Układ krystalograficzny: regularny, klasa 48-ścianu

Skład chemiczny: MgAl2O4

Połysk: silny szklisty

Przełam: muszlowy

Łupliwość: niewyraźna

Twardość w skali Mohsa: 8

Rysa: biała

Połysk: szklisty

Przełam: muszlowy

Barwa: bezbarwny, biały, szary, czerwony w odcieniach, niebieskawy, zielony, żółtawy, czarny.
Występuje  wiele odmian różniących się barwą: czerwony (spinel rubinowy), niebieskawy (spinel szafirowy) , zielony (cejlonit), brunatnawy (pleonast), żółtawy (rubicel), brunatnoczerwony (spinel  almandynowy), czarny (hercynit –spinel żelazawy), ciemnobrunatny (galaxyt –spinel  manganawy), niebieskozielony lub żółty (gahnit –spinel cynkowy).

kolory spinelu

 

Gęstość: 3,58 do 4,06 g/cm3

Współczynniki załamania światła: 1,71-1,76, w zależności od składu

Dyspersja: 0,020

Luminescencja: niekiedy żółtozielona, czerwona, pomaranęczowa, najczęściej brak

Efekty optyczne: Niekiedy wykazuje asteryzm a sporadycznie efekt kociego oka.

 

Odmiany:

Spinele aluminiowe

  • Spinel: MgAl2O4
  • Gahnit: ZnAl2O4
  • Hercynit: FeAl2O4

Spinele żelazowe

  • miedziowo – żelazowy, Cuprospinel: CuFe2O4
  • Franklinit: (Fe,Mn,Zn)(Fe,Mn)2O4
  • Jacobsyt: MnFe2O4
  • Magnetyt: Fe3O4
  • Trevoryt: NiFe2O4
  • Ulvöspinel: TiFe2O4
  •  Cynkowo-żelazowy: (Zn, Fe) Fe2O4

Spinele chromowe

  • Chromit: FeCr2O4
  • Magneziochromit: MgCr2O4

Inne o strukturze spineli

  • Ringwoodit: (Mg,Fe)2SiO4

 

 

Spinel – Historia

Nazwa pochodzi od charakterystycznego, ostrokrawędzistego kształtu kryształów (po łacinie „spina” – strzała).

Spinele w starożytności łącznie z innymi czerwonymi kamieniami szlachetnymi nazywano „karbunkułami”. Współczesny podział wypracowano później, gdy poznano skład chemiczny kamieni. Jak dowodzą stare okazy biżuterii, w przeszłości spinel cieszył się dużą popularnością. Początkowo był on uważany za rubin, np. okaz w angielskich klejnotach koronnych (Rubin Timura – 361 kr; Rubin Czarnego Księcia – 170 kr). W skarbcu koronnym szachów Iranu są dwa spinele rubinowe (500 kr i 270 kr). W Skarbcu Diamentowym na Kremlu w Rosji jest spinel rubinowy o wadze 399 kr.

 

I w n.e. – Rzymski naukowiec Pliniusz pisze: „Nadto, w każdem rodzaju tych kamieni samczemi [ nazywają ] iskrzące się bardziej, samiczemi zaś bledniej błyszczące”. Z jego dalszych rozważań wynika, że wtedy, tak samo jak dzisiaj, fałszerze nie próżnowali: „Powiadają, że karbunkuły tępszego blasku w occie trzymają na wiele dni, te zaś nabierają blasku, który tyleż miesięcy trwa. Naśladują je, aż do nierozeznania, ze szkła”.
Pod nazwą carbunculus  rozumiał rubiny, czerwone granaty i czerwone spinele.

XIV w. – XV w.  – popularna jest wiara w uzdrawiającą moc rubinów. Ich noszenie miało pozwolić zachować zdrowie fizyczne i psychiczne.

1669 r. – Johann Schröder w księdze „Doskonała farmakopea chemiczna”  oraz Pharmacopëia medico-chymica pisze:
Najlepsze  rubiny  znajdziesz  gdy językiem je dotkniesz; wybierz te najzimniejsze i najtwardsze. Rubiny rosną one w skale i najsampierw są białe, by przez różowe w miarę dojrzewania,  czerwonymi się stać.

Przeciwdziałają truciźnie i smutkowi, powściągają żądze, odpędzają koszmarne sny, czyszczą umysł i  chronią ciało. Gdy  zbliży się nieszczęście, rubin ciemniejszym się stanie.

 

spinele

1587 r. – spinel został uznany za odrębny gatunek kamienia szlachetnego w Birmie.

1807 r. – Opisano Gahnit –  ZnAl2O4,  rzadki minerał należący do grupy spineli nazwany na cześć szwedzkiego chemika, Johana Gottlieba Gahna (1745-1818) odkrywcy manganu.

1847 r. –Opisano Hercynit, rodzaj spinelu. Po raz pierwszy znaleziony  w pasmie górskim Szumawa, położonym na pograniczu Czech, Bawarii i Austrii.

1910 r. –  początek wytwarzania  syntetycznego spinelu.

1973  r. – Ernest Henry Nikiel, mineralog z  Australii po raz pierwszy opisał spinel miedziowy  (CuFe2O4)

2007 r. – olbrzymi kryształ spinelu odkryto w Afryce Wschodniej. Wydobyto go  z głębokości 10 metrów w Tanzanii (okolice Mahenge). Spinel ważył 52 kilogramy.
gigantyczny kryształ spinelu

fot: www.multicolour.com

olbrzymi kryształ spinelu