Sfaleryt – Słownik

Blenda karmelowa – żółta lub brunatna

Cleiofan – czysty, bezbarwny sfaleryt z małą zawartością Fe i Mn. Nazwa pochodzi z greki: kleyos – szkło i phanos – pojawić się. Minerał ten o białym, żółtawobiałym, żółtawozielonym lub miodowożółtym zabarwieniu często znajduje zastosowanie jako kamień szlachetny w zdobnictwie.
W Polsce występuje w Olkuszu.

Blenda rubinowa – z małą domieszką żelaza, zabarwiony na czerwono, pomarańczowo

Gumucionit – zielony, szary, brunatnoczarny

Brunckit – jest to zbitą, skrytokrystaliczną odmianą sfalerytu o zabarwieniu białym lub żółtym (przylepia się do języka). Występuje w śląsko-krakowskich złożach kruszców Zn i Pb.

Marmatyt – jest żelazistą odmianą sfalerytu – (Zn,Fe)S. Nazwa pochodzi od Marmato w Kolumbii, gdzie minerał odkryto. Marmatyt charakteryzuje się czarnobrązowym lub czarnym zabarwieniem. Krystalizuje w układzie regularnym.

Christofit – czarny, zawiera domieszki żelaza

Przybramit – zawiera domieszki kadmu

Voltzyn – występuje w skupieniach promienistych

Wurcyt – (nazwa tego minerału pochodzi od nazwiska francuskiego chemika Ch. A. Wurtzego /1817-1884/),który pod względem chemicznym jest taki sam jak sfaleryt.
Charakteryzuje się jasno lub ciemnobrązowym zabarwieniem, krystalizuje w układzie heksagonalnym.
Wurcyt jest minerałem słabiej rozpowszechnionym od sfalerytu, któremu towarzyszy w śląsko-krakowskich złożach rud Zn i Pb (zwłaszcza w okolicy Bytomia)

 

wurcyt

Wurcyt

Mineral collection of Bringham Young University Department of Geology, Provo, Utah. Photograph by Andrew Silver. BYU index 2-4075b, ZnS

This image is in the public domain because it contains materials that originally came from the United States Geological Survey, an agency of the United States Department of Interior. For more information, see the official USGS copyright policy

Sfaleryt – Zastosowanie

Sfaleryt jest najważniejszą rudą cynku więc jest głównym przemysłowym źródłem cynku metalicznego.
Z rud sfalerytowych oprócz cynku otrzymuje się ważne rzadkie metale takie jak german, ind i gal (znajdujące wykorzystanie przy produkcji tranzystorów).

Cynk używany jest w różnych gałęziach przemysłu. W stanie czystym cynk stosuje się do pokrywania wyrobów ze stali szlachetnej w celu ochrony przed korozją. Wyrabiane są z niego blachy cynkowe i folie. Duże znaczenie dla przemysłu i techniki mają stopy cynku; z miedzią -mosiądze; z miedzią i cyną – brązy; z miedzią i niklem – nowe srebra.

Tlenek i siarczek cynku służą do produkcji białej farby – bieli cynkowej (ZnO) i litoponu (ZnS, BaSO4). Oprócz tego tlenek cynku znajduje zastosowanie w ceramice, lecznictwie oraz jako katalizator.
Chlorek cynku – ZnCl2 – jest stosowany do impregnacji drewna.

Blendę cynkową wykorzystuje się również do wyrobu ekranów fosforyzujących.

Bezbarwne, przeświecające odmiany sfalerytu mają zastosowanie w zdobnictwie.

 

kryształy

Eurico Zimbres licencja: Creative commons

Sfaleryt z kopani Minas Gerais, Brazylia. Kryształy cięte przez Afonso Marquesa

Sfaleryt – Występowanie

Powstaje w wyniku procesów hydrotermalnych i na drodze osadowej w środowiskach redukcyjnych. Bywa spotykany w żyłach kruszcowych, w pegmatytach, gabrach. Prawie zawsze występuje z galeną, pirytem, chalkopirytem, markasytem, kalcytem. Obecny we wszystkich skałach zawierających siarczki.

 

Świat:

 

  • Hiszpania
  •  Meksyk
  •  USA
  •  Australia
  • Rosja
  •  Kazachstan
  •  Namibia
  •  Niemcy

 

Polska:

 

pospolity kruszec złóż cynku i ołowiu. Sfaleryt występuje w śląsko-krakowskich złożach. Jest eksploatowany w okolicach Bytomia, Brzezin śląskich, Olkusza i Trzebionki.
Znany jest w Górach świętokrzyskich i na Dolnym śląsku – Złoty Stok, Boguszów, Jabłów koło Wałbrzycha, Kowary koło Jeleniej Góry, Miedzianka i Czarnów koło Kamiennej Góry, Wolibórz i Nowa Wieś koło Kłodzka.
Obecność sfalerytu jest również notowana w szczelinach w pokładach węgla kamiennego na Górnym śląsku, w łęczyckich złożach rud żelaza i z dolnośląskich łupków miedzionośnych okolic Bytomia, Tarnowskich Gór, Olkusza. Znany też z Dolnego śląska – okolice Boguszowa, Kowar, Strzegomia, i Kletna. Spotkać go można w kopalni miedzi w rejonie Lubina i Polkowic

 

Sfaleryt – Właściwości

Wzór chemiczny – ZnS – siarczek cynku

Skład chemiczny – Zn 67%, S – 33%, jako domieszka najczęściej Fe do 20%

Układ krystalograficzny – regularny, klasa czworościanu poszóstnego

Pokrój kryształów – Izometryczny – wymiary kryształu sa identyczne lub zbliżone w trzech kierunkach. Kryształy najczęściej dwunastościenne w kombinacji z czworościanami.

Barwa – bezbarwny, domieszki innych metali zabarwiają minerał na żółto, czerwonobrązowo, zielono, żółtozielono, biało do czarnego,

kolory sfalerytu

Postać występowania – sfaleryt krystalizuje w układzie regularnym. żółtaTworzy kryształy izometryczne (tetraedry lub dwunastościany rombowe), często występują zbliźniaczenia oraz charakterystyczne prążki na ścianach kryształów. Występuje w formie skupień zbitych, ziarnistych, pylastych ( – brunckit), nerkowatych, naciekowych i skorupowych.

Połysk – na ścianach kryształów diamentowy, odmiany drobnoziarniste i zbite mają połysk tłusty.

Rysa – biała lub jasno zabarwiona z żółtym lub brunatnym zabarwieniem przy większych zawartościach żelaza

Twardość – w skali Mohsa – 3,5-4

Przełam – muszlowy, ziarnisty, zbity

Przezroczystość – przezroczysty, przeświecający lub nieprzezroczysty
Łupliwość – bardzo dobra, sześciokierunkowa

Gęstość – 3,9 – 4,2 g/cm3

Własności chemiczne – rozpuszczalny w HCl i HNO3; na węglu drzewnym tworzy biały nalot ZnO

Sfaleryt – Historia

Nazwa: od słowa greckiego sfaleros – zwodniczy, niepewny, podstępny, złudny;
ponieważ pod względem cech zewnętrznych jest on bardzo podobny do innych siarczków metali, zwłaszcza galeny. Nawet doświadczeni górnicy mieli problemy z jego rozpoznaniem (angielscy górnicy nadali mu miano black jack – oszukańczy typek).

 

VI w. p.n.e. – W Chinach cynk już znany. Wyrabiano z niego monety i zwierciadła.

 

XVI w. – Słynny specjalista górniczy Agricola w XVI wieku uważał sfaleryt za kruszec ołowiu.

 

XVI w. – Cynk został poznany jako czysty metal.

 

XVIII w. – Szwedzki chemik Brandt odkrył, że sfaleryt zawiera znaczną ilość cynku. Dawniej mylono sfaleryt z galeną i próbowano z niej wytopić ołów, a otrzymywano bezużyteczny proszek.

 

XVIII w. – W Anglii, w Bristolu, powstała pierwsza huta cynku. Przepis na wytop cynku był przez długie lata tajemnicą.

 

XIX w. – Do lat sześćdziesiątych sfaleryt nie był wykorzystywany praktycznie.
Związane to było z nieznajomością metody metalurgicznej przeróbki cynku. Sfaleryt był traktowany jako bezużyteczne zanieczyszenie rud ołowiu komplikujący proces metalurgiczny i często zalegał na hałdach pozostawionych po wyrobiskach górniczych.

 

10 marca 1834 r. – W okolicy dzisiejszych Szopienic zostaje otwarta huta Wilhelmina. W 1854 r. pracowały 54 piece, a huta zatrudniała przeszło 270 osób. Przez pierwsze 40 lat cynk wytapiano bezpośrednio z rudy galmanu. Wydobywano go od średniowiecza między Bytomiem a Tarnowskimi Górami, po wyczerpaniu złóż zaczęto wykorzystywać blendę cynkową. Przed wytopieniem trzeba ją prażyć. Efektem ubocznym są toksyczne tlenki siarki. Może on służyć on do produkcji kwasu siarkowego. Według statystyk hutnik umierał przepracowawszy przy wytopie cynku 30 lat.

 

huta Wilhelmina

Powyższe zdjęcie jest własnością publiczną, ponieważ prawa autorskie do niego wygasły.

huta Wilhelmina

Sfaleryt – Opis

SFALERYT (BLENDA CYNKOWA)

Sfaleryt jest siarczkiem cynku o ogólnej zawartości tego pierwiastka 69%. Razem z wurtzytem stanowi odmianę polimorficzną siarczku cynku. Jest kruchy, przezroczysty, zawiera domieszki żelaza, kadmu, manganu, talku, indu, ołowiu, srebra. Często zawiera izomorficzne domieszki żelaza (do 20%) i kadmu (do 0,5%). Zwykle tworzy zbite, ziarniste, nerkowate formy naciekowe bądź wrostki i wypryśnięcia w innych minerałach. Powstaje on w złożach hydrotermalnych a także w warunkach osadowych w środowisku redukcyjnym. Sfaleryt jest głównym źródłem cynku, w Polsce występuje w złożach cynkowo-ołowiowych obszaru śląsko-krakowskiego.

 

sfaleryt

fot. Joan Rosell Licencja: GNU
Blenda skorupowa, która powstaje w wyniku przekrystalizowania żelu ZnS jest charakterystycznym wykształceniem sfalerytu w złożach cynku i ołowiu rejonu śląsko-krakowskiego. Sfaleryt przyjmuje postać drobnokrystalicznych, zbitych mas lub naskorupienie pręcikowych kryształów. Takie wykształcenie sfalerytu jest bardzo efektowne po wypolerowaniu powierzchni okazu.

Przy pocieraniu o niepolerowaną płytkę porcelanową sfaleryt wydziela zapach siarkowodoru.
Dawniej, gdy cynk nie był znany, górnicy sascy nazywali sfaleryt blendą, czyli rudą, która mami i zwodzi – obiecuje metal a nie daje go.

sfaleryt

fot. Didier Descouens , licencja GNU
Szlifowany kryształ sfalerytu