Bursztyn – Szlak_bursztynowy

Bursztyn bałtycki znany był w Rzymie i Grecji, ale także w Babilonie i Egipcie. Najstarsze szlaki bursztynowe kształtowały się w epoce brązu (1700-650 p.n.e.). W III w. p.n.e. szlak bursztynowy do brodu na Wiśle w Otłoczynie spopularyzowali Celtowie a po nich (I-IV w. n.e.) przejęli go i rozwinęli Rzymianie. Nie istniał jeden ściśle wytyczony trakt łączący Cesarstwo Rzymskie z terenami nadbałtyckimi. Trakty te rekonstruuje się na podstawie znalezisk archeologicznych. Wyznaczają je skupiska osadnicze i ciągi rzeczne, łatwiejsza możliwość przeprawy przez bród dużych rzek a przede wszystkim przedmioty wymiany handlowej, zwłaszcza rzymskie importy (naczynia z brązu, szkło, ceramika i numizmaty).

 

 

Szlak bursztynowy – szlak handlowy między europejskimi krajami basenu Morza Śródziemnego a ziemiami leżącymi na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego. W znaczeniu węższym jest to przebieg tras zorganizowanych wypraw po bursztyn, nasilonych od I wieku n.e.

Spis treści

 

 

Początkowo bursztyn był przedmiotem wymiany handlowej, w której pośrednikami byli Celtowie. Pierwsze zorganizowane wyprawy z obszarów Europy południowej po elektron odbywały się w V w. p.n.e. Nie docierały one jednak do wybrzeży Bałtyku, a bursztyn kupowano od celtyckich pośredników.

 

Dopiero po podboju terenów nad środkowym Dunajem w I wieku n.e. Rzymianie rozwinęli handel bursztynem na dużą skalę, organizując kilkoma drogami wyprawy z Panonii nad Bałtyk, szczególnie do Sambii. Szczytowy rozwój tego handlu przypada na III w. a od połowy IV w. wymiana stopniowo zamierała. Ostatnie znane poselstwo Estiów z darami do króla Ostrogotów Teodoryka w Rzymie odbyło się zgodnie z przekazem Kasjodora w 525[1]

 

Głównym ośrodkiem handlu bursztynem na terenie imperium rzymskiego była Akwileja.

Przebieg szlaku

 

Dokładny przebieg szlaku nie został jednoznacznie określony. Uznaje się, że zaczynał się on w Akwilei nad Adriatykiem, jednym z rzymskich centrów rzemieślniczych (obecnie na liście UNESCO). Wiadomo, że szlak wiódł początkowo przez Bramę Morawską, następnie skręcał na północ i przez Śląsk, wschodnią Wielkopolskę oraz Kujawy (brodem przez Wisłę w Otłoczynie koło Torunia) prowadził nad Bałtyk.

 

Można przypuszczać, że główna nitka szlaku, poczynając od przełomu I i II wieku, biegła z Wiednia (Vindobony) przez Brno, Kłodzko, Wrocław, Kalisz (Calisię/Kalisię), Konin (Setidavę), Bydgoszcz (Askaukalis) i Świecie do Pruszcza Gdańskiego, będącego protoplastą dzisiejszego Gdańska[2].

 

Warianty przebiegu szlaku rekonstruowane są na podstawie wzmianek starożytnych pisarzy, ale głównie dzięki wynikom badań archeologicznych. Szlak znaczą znaleziska rzymskich monet, wyroby z brązu, ceramika rzymska (terra sigillata) i skarby bursztynu. Na szlaku leżał z pewnością dzisiejszy Wrocław. Na terenie jego osiedla Partynice znaleziono w XIX w. duży skarb bursztynu pochodzący z I w. naszej ery, ważący ok. 5 kg.

 

Europejska Federacja Cyklistów wyznaczyła szlak rowerowy EuroVelo 9 o przebiegu pokrywającym się z Bursztynowym Szlakiem.

Szlak bursztynowy połączył wybrzeże Adriatyku i Bałtyku, Cesarstwo Rzymskie z krainami dalekiej Północy, tajemniczym Barbaricum. Szlak obsługiwał również zaopatrzenie Rzymian w skóry, futra, ryby, miód a także sól i pierze. Towarem, w który obfitowały tereny „Barbaricum” byli niewolnicy. Sprzedawano jeńców a nawet członków własnego plemienia. Dla osad znad Tążyny i Wisły było to szansą rozwoju i kontaktu ze światem, uczenia się od nich. Spowodowało to rozwinięcie w ramach grupy przeworskiej tzw. grupy kruszańskiej (nazwa od miejscowości Krusza Zamkowa). Grupa ta znała koło garncarskie i charakteryzowała się wysokim poziomem metalurgii, używała żarna do produkcji mąki, pojawiły się nowe obrządki religijne. Znajdywanie monet rzymskich w Otłoczynie świadczy o bardzo ożywionych stosunkach handlowych przy okazji sprowadzania bursztynu.

 

Szlak bursztynowy prowadził z Akwilei nad Adriatykiem przez Przełęcz Piro (Hrusica – 867 m n.p.m.), Emone (Lublana), Poetoovio (Ptuj), Scarabantie (Sopron) i punkt wypadowy z imperium rzymskiego na tereny barbarzyńskie leżące na „limesie” miasto Carnuntum a dalej przez naddunajskie faktorie, Czechy i Morawy, Bramę Morawską na Śląsk do Wrocławia lub Opola nad Prosnę na Kalisz (Calisia). Stąd droga prowadziła w górę Swędrni do Powy lub Czarnej Strugi i z biegiem tej rzeki do przeprawy przez Wartę w rejonie Konina (Setidava) a dalej wzdłuż Noteci nad Jezioro Gopło do Kruszy Zamkowej i wzdłuż Tążyny do Otłoczyna. Cytowane studia wniosły szczegółowy wizerunek kujawskiego odcinka szlaku. Jego przebieg wyznaczają m.in. „wysepki osadnicze”, zajmujące powierzchnie o średnicy 1,5-2,5 km, rozmieszczone w regularnych odstępach mniej więcej około 20 km od siebie. W sumie na odcinku Konin – Otłoczyn można spotykać pięć takich skupień zlokalizowanych w rejonie Paniewa, Kościeszek, Kruszy Zamkowej oraz Gąsek i Opok.

 

Poszczególne osady centralne pełniły funkcje punktów etapowych, tj. punktów zatrzymania się wędrujących szlakiem bursztynowym podróżnych, gdzie mieściły się też stacje wymiany towarów.

 

Ostatnim jednym z kluczowych punktów w organizacji kujawskiego odcinka szlaku bursztynowego – w jego najbardziej znanej, złożonej wersji; ze schyłku starożytności – jest przeprawa w Otłoczynie. Przeprawa kończy fragment szlaku zawartego pomiędzy Wartą a Wisłą, którego centralny system osadniczy usytuowany był w rejonie Kruszy Zamkowej koło Inowrocławia.

Bursztyn – Bursztynowa_Komnata

Bursztynowa Komnata – kompletny bursztynowy wystrój komnaty zamówiony przez Fryderyka I u gdańskich mistrzów. W ciągu kilkudziesięciu lat, jakie upłynęły od jego zaginięcia bądź zniszczenia, stał się symbolem zaginionego skarbu.

Historia

W 1701 Fryderyk I Hohenzollern zamówił wykonanie bursztynowego wystroju gabinetu w swoim podberlińskim pałacu Charlottenburg u mistrza bursztyniarskiego z Gdańska, Andreasa Schlütera. Pierwszym z realizatorów dzieła był Gottfried Wolfram, który zawodu również uczył się w Gdańsku. Dwaj następni wykonawcy – mistrzowie gdańskiego cechu – Gottfried Turau i Ernest Schacht doprowadzili do końca zamysł Schlütera. Prace nad tym trwały jedenaście lat. Dzieło było imponujące: ściany pokoju o wymiarach 10,5 x 11,5 m pokrywały precyzyjnie dobrane i obrobione kawałki bursztynu. Tworzyły płaskorzeźby, herby itp. W 1716 roku car Piotr I Wielki w czasie wizyty w Prusach, zachwycony arcydziełem, otrzymał je w podarunku od Fryderyka Wilhelma jako dowód przyjaźni i potwierdzenie zawartego sojuszu. Dar trafił do Petersburga – najpierw do Pałacu Letniego, a później Zimowego. Od 1743 gabinet rozbudowywano – m.in. dodano kandelabry, lustra, a także meble. W 1755 carowa Elżbieta przeniosła komnatę do pałacu w Carskim Siole.

W 1941 została zrabowana przez Niemców. Latem następnego roku przewieziono ją w kilkudziesięciu skrzyniach do królewieckiego zamku. Jednak w 1944 komnatę ponownie zapakowano do skrzyń i umieszczono w zamkowych podziemiach. To ostatnia pewna wiadomość na temat Bursztynowej Komnaty.

Armia Czerwona zdobyła królewiecką twierdzę 9 kwietnia 1945. Bursztynowej Komnaty nie odnaleziono. Rosjanom udało się natomiast zatrzymać kustosza zamkowego muzeum w Królewcu, dr Alfreda Rohde, który zajmował się komnatą w czasie jej przechowywania w zamku. Ten jednak zaginął lub zmarł wkrótce w niewyjaśnionych okolicznościach (rzekomo on i jego żona zmarli na dezynterię, jednak świadectwo zgonu budziło podejrzenia, a zwłoki pochowano, zanim obejrzeli je Rosjanie). Natomiast po latach do polskiego więzienia trafił również Erich Koch, gauleiter Prus Wschodnich, który zapewne zlecił jej demontaż, wywiezienie lub ukrycie. Prawdopodobnie nadzieja na uzyskanie od niego informacji o Komnacie sprawiła, że mimo skazania go na karę śmierci uniknął egzekucji (zmarł w 1986 r. w więzieniu).

Poszukiwania

Bursztynowej Komnaty szukały przez lata tysiące amatorów, urzędnicy ministerstw kultury Polski, Niemiec (tak Wschodnich, jak i Zachodnich) i ZSRR oraz służby specjalne. Zatrudniano nawet radiestetów i jasnowidzów.

Na liście potencjalnych miejsc ukrycia Komnaty znalazły się: Kraków, Neringa, Pasłęk, Zamek w Człuchowie, Zamek w Szymbarku[1], Giżycko, Bolków, Góry Sowie, Olecko, Nysa czy Szklarska Poręba, różne miejsca w Kaliningradzie (m.in. miejsce po kościele na Steindamm), Wargen, Namysłów, Lochstedt. Skrzyń z bursztynem poszukiwano na niemieckim statku MS „Wilhelm Gustloff”, zatopionym na Bałtyku 30 stycznia 1945. Mówi się także, że była ona przewożona w samolocie, który spadł do jeziora Resko Przymorskie – koło Rogowa.
Bursztynowa komnata mogła też zostać zatopiona w jednym z fińskich jezior.

Niewykluczone, że bursztynowe arcydzieło strawił ogień podczas pożaru królewieckiego zamku, zbombardowanego przez alianckie samoloty, bądź też podczas oblężenia przez Armię Czerwoną w okresie luty-kwiecień 1945 roku.

Odtworzenie

Obecnie w pałacu Katarzyny w Carskim Siole znajduje się kopia zaginionej Bursztynowej komnaty, ukończona w 2003 r. Prace nad rekonstrukcją komnaty rozpoczęto w 1979 i prowadzono je na podstawie zachowanych źródeł: zdjęć i dokumentów. Kopia kosztowała 11,5 mln dolarów[potrzebne źródło], a w jej uroczystym otwarciu podczas obchodów trzechsetlecia Sankt Petersburga brali udział m.in. Władimir Putin, Gerhard Schröder i George Bush.

Bursztyn – Występowanie

Powstawanie bursztynu

Żywica wydostawała się ze zranień, pęknięć pni i gałęzi drzew. Mówi się o dwóch przyczynach tego zjawiska, po pierwsze, takim zwiększonym wypływem żywicy drzewa broniły się osłaniając zranienia, blokując dostęp wirusom i pasożytniczym grzybom. Po drugie mogła być to reakcja drzew na zachodzące zmiany klimatu, znaczne wahania temperatury i wyjątkową aktywność wulkaniczną. Przetrwała ona do naszych czasów w formach dokumentujących sposób jej powstawania i przemieszczania.

Złoża

Najbogatsze znane złoża bursztynów, szacowane na 90% całych zasobów światowych, zlokalizowane są w obwodzie kaliningradzkim (Rosja)

Występuje w utworach trzeciorzędowych: b. bałtycki, dominikański, birmański (birmit) – odmiana spotykana w Tajlandii, Wietnamie, Malezji, Mjanmie, chilijski, meksykański, australijski, grenlandzki (szraufit), sachalinski, sycylijski;

W utworach kredowych: b. libański, jakucki, willeryt, retynit, cedaryt – spotykany w Kanadzie, walchowit i neudorfit – odmiany spotykane w Czechach.

Najbardziej znany – sukcynit jest znajdowany w utworach trzeciorzędowych Polski, Litwy, Łotwy, Rosji, Danii, Niemiec. Inne żywice kopalne są spotykane w Argentynie (ambryt), w Afryce, na Madagaskarze.

 

Miejsca występowania:

Polska

  •  w okolicach Zatoki Gdańskiej, Mierzei Wiślanej, u nasady Mierzei Helskiej
  • w osadach polodowcowych, w tym w tzw. porwakach (np. dawna kopalnia bursztynu w Możdżanowie koło Słupska)
  •  w okolicach Lubartowa
  •  na Kurpiach

W Polsce udokumentowane geologicznie (na koniec 2010 r.) są cztery złoża o łącznej zasobności bursztynu (bilans geologiczny) 1118 ton: największe w Górce Lubartowskiej 1088 ton (w osadach eoceńskiej delty), w Przeróbce 17 ton (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie), w Wiślince 2,7 tony (złoże wtórne w czwartorzędowym osadzie) i w Możdżanowie 10 ton (w krze osadów eoceńskich w obrębie plejstocenu); prócz tego rocznie skupuje się 4-6 ton bursztynu pozyskanego wg oficjalnych danych z plaż Bałtyku.

Bursztyn – Zastosowanie

Najbardziej ceniony w jubilerstwie bursztyn bałtycki, znany od pradziejów, po raz pierwszy włączony do wykazów mineralogicznych przez Breithaupta w XIX wieku, inaczej zwany jest sukcynitem. Ze względu na niewielką twardość ulega szybko zarysowaniom oraz zmatowieniu na wypolerowanej powierzchni w przypadku kontaktu z twardszymi materiałami, np. ziarenkami piasku zawartymi w kurzu i powietrzu. Bursztyn jest przedmiotem handlu. Największe międzynarodowe targi bursztynu na świecie Amberif odbywają się w Gdańsku.

W medycynie ludowej dym bursztynowych kadzidełek zabijał zarazki, a noszone na szyi korale zapobiegają bólom gardła i głowy oraz wzmacniają tarczycę. Ogrzane grudki bursztynu stosowało się do wyciągania z oczu ciał obcych (muszek, pyłków). Utłuczony proszek zażywano jak tabakę, co miało oczyścić zatoki i pomóc w pozbyciu się kataru.

Współczesna litoterapia stosuje bursztyn jako nalewkę w leczeniu chorób tarczycy, gardła, przy chrypce i reumatyzmie.

Bursztyn – Słownik

Bursztyn japoński – Wydobywany w północnej części wyspy Honsiu, nad brzegiem Oceanu Spokojnego. Żywica ta, zwana obecnie bursztynem japońskim, ma cechy nieco zbliżone do sukcynitu (bursztynu bałtyckiego) pod względem możliwości obróbki, choć wymaga znacznie większej ostrożności przy wszystkich operacjach, a szczególnie przy polerowaniu, z racji efektu „ciągnienia się”. Tylko niewielka część ma urodę podobną do cenionych odmian przezroczystego i złocistego bursztynu bałtyckiego. Przeważa odmiana nieprzezroczysta ciemno-pomarańczowa, a znaczna część to bryłki brązowawe z charakterystycznymi małymi plamkami.

 birmit  – odmiana bursztynu

bursztyn bałtycki – odmiana bursztynu, pochodzi z utworów trzeciorzędowych (od eocenu po miocen dolny).

aikait – odmiana bursztynu znajdowana na Węgrzech i we Francji

bursztyn dominikański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych w Dominikanie na wyspie Haiti

bursztyn libański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach kredowych (kreda dolna) w Libanie na Bliskim Wschodzie

bursztyn meksykański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych (oligocen górny – miocen dolny) w Meksyku

bursztyn tajmyrski – odmiana bursztynu

sukcynit – bursztyn  znajdowany w utworach trzeciorzędowych Polski, Litwy, Łotwy, Rosji, Danii i Niemiec

ambryt – żywice kopalne podobne do bursztynu  spotykane w Argentynie

cyberyt – odmiana bursztynu

keflachit- odmiana bursztynu

 keuperyt- odmiana bursztynu

rumenit – odmiana spotykana w Rumunii

 symetyt – charakteryzuje się wyraźną opalescencją), spotykany we Włoszech

walchowit – całkowicie nieprzezroczysty, barwy beżowej; występuje na Morawach

krancyt – odmiana spotykana w Saksonii

sukcynit – nazwa geologiczna, pochodzi od succinum – sok, żywica drzewna;

elektron (ηλεκτρον) – Grecka nazwa bursztynu; oznacza świecący i błyszczący;

lyncurium – Starożytni Rzymianie nazywali tak bursztyn, nazwa oznaczała mocz rysia, albowiem według legendy złocisty kamień powstał ze skamieniałego moczu tego drapieżnika;

succinum –  to łacińska nazwa bursztynu używana w farmacji. Powstała od łac. succus – sok;

sokal – Starożytni Egipcjanie nazywali tak bursztyn;

anbar – Starożytni Arabowie nazywali tak bursztyn, ponieważ zapach pocieranego bursztynu kojarzył się z zapachem ambry;

karuba – Starożytni Persowie nazywali tak bursztyn, oznaczało to  „złoty rabuś”

jantar – Słowiańska nazwa bursztynu przejęta od Litwinów

jainitar –  fenicka nazwa żywicy morskiej.

 Czarny bursztyn – właściwie rodzaj lignitu znaleziony we wschodniej Turcji.

Niebieski bursztyn – rzadki, najczęściej znajduje się w Republice Dominikany

Kopal – substancja żywiczna w pośrednim etapie polimeryzacji i utwardzania między  żywicą a  bursztynem.

Delatynit – odmiana bursztynu znaleziona w na Ukrainie.

Bursztyn dominikański – prawie zawsze przejrzysty i posiadający większą liczbę wtrąceń niż bursztyn bałtycki.

Niebieski_Bursztyn

Niebieski bursztyn to rodzaj bursztynu o niebieskim zabarwieniu. Można go znaleźć w górskich kopalniach wokół Santiago w Republiki Dominikany. Mimo że dość słabo poznany ze względu na dużą rzadkość występowania, znany jest już od czasu odkrycia złóż dominikańskiego bursztynu.

 Zabarwienie – przyczyny

Gdy światło słoneczne pada na niebieski bursztyn, odbija się od powierzchni i sprawia, że bursztyn wydaje się mieć opalizująco niebieski odcień. Natomiast gdy jest on trzymany pod światło, nie odbija promieni słonecznych i ukazuje swój rzeczywisty kolor. Węglowodory znajdujące się wewnątrz bursztynu przekształcają słoneczne światło w niebieskie cząstki światła, które w efekcie dają niebieski odcień.

Ten efekt jest możliwy do zaobserwowania jedynie w przypadku bursztynu pochodzącego z Dominikany oraz w kilku odmianach meksykańskiego bursztynu. Żaden inny typ skamieniałej żywicy (jak np. bursztyn bałtycki) nie będzie prezentował takich właściwości, ponieważ żywica, która dała początek niebieskiemu bursztynowi, pochodzi od wymarłego gatunku drzewa Hymenaea protera z rodziny strączkowatych występujących wyłącznie na terenach tropikalnych Ameryki Środkowej.

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne powstające dzięki procesowi termicznej polimeryzacji wywołanej przez napromieniowanie, powracają do swej pierwotnej formy wchłaniając duże ilości ultrafioletowych fotonów, by następnie remitować je jako widzialne fotony o niskiej energii, zgodnie z krzywą absorpcji fluoroforu.

W ostatnich latach dokonano pomiarów fizycznych właściwości niebieskiego bursztynu związanych z jego zdolnością rozszczepiania światła oraz właściwościami fluorescencyjnymi. Dowiedziono, że „niebieska” wariacja bursztynu emituje intensywną wiązkę światła ultrafioletowego widzialnego w przedziale pomiędzy 430 a 530 nm wraz z optycznymi właściwościami typowymi dla węglowodorów aromatycznych. Pochodzące z Dominikany „czerwone” i „żółte” odmiany bursztynu emitują o wiele słabsze światło ultrafioletowe.

Mimo iż istnieje wiele teorii dotyczących pochodzenia niebieskiego bursztynu, za najbardziej prawdopodobne uznaje się, że istnieje dzięki antracenom jako rezultat „niecałkowitego spalenia” wskutek pożarów prehistorycznych lasów sprzed 25-40 milionów lat, porośniętych wymarłym Hymenaea protera.

Uczeni z uniwersytetu w Pawii: Vittorio Bellani i Enrico Giulotto badali wiele rodzajów bursztynu pod względem ich właściwości rozszczepiania światła oraz właściwości fluorescencyjnych. Wyniki ich badań potwierdziły, iż widma węglowodorów są bardzo zbliżone w kształcie do rozcieńczonych roztworów antracenów,perylenów i naftacenów oraz sugerują, że fluorescencyjny węglowodan odpowiedzialny za odcień niebieski to perylen.

Wygląd

W sztucznym świetle bursztyn ten niczym się nie różni od innych okazów skamieniałej żywicy, jednakże w świetle słonecznym otrzymuje opalizujący niebieski odcień. Gdy trzymany pod światło słoneczne, wygląda tak jak inne bursztyny, natomiast w świetle ultrafioletowym połyskuje mleczno-białym kolorem. Efekt ten może być porównywany z wodami oceanu. Mimo iż transparentne, mogą otrzymać odcień od błękitu po głęboką czerń w zależności od głębokości, czystości, gęstości itd.

Niebieski bursztyn emituje specyficzny zapach (molekuły aromatyczne), różniący się od zapachu innych gatunków bursztynu.

Zastosowanie

Ze względu na rzadkość występowania, niebieski bursztyn jest cennym nabytkiem w kolekcjach jubilerskich oraz wykorzystywany jest do produkcji wysokiej klasy biżuterii. W ostatnich latach dotarł również do krajów arabskich, gdzie stał się pożądanym składnikiem koralików.

Bursztyn – Kopal

Kopal – kopalina składająca się z żywic niektórych drzew tropikalnych (iglastych lub liściastych), występująca w różnych odmianach w krajach strefy podzwrotnikowej.

Kopal jest popularnym materiałem na biżuterię i figurki wśród wielu ludów świata. Obecnie wykorzystywany jest również w profesjonalnym jubilerstwie.

Czasami kopalem nazywane są nieprawidłowo nawet żywice współczesne, zbierane z drzew (zwłaszcza dla farmacji).

Słowo kopal pochodzi od słowa copalli w języku nahuatl i znaczy „kadzidło”.

 

Występowanie
Występuje w postaci od drobnych ziaren do kilkukilogramowych brył. Kopalinę pozyskuje się tak samo jak bursztyn – z powierzchni ziemi oraz przypowierzchniowych warstw podłoża.

Wiek kopalu wynosi od ok. 10 tysięcy do miliona lat, a według szerszej definicji nawet do 5 milionów. Jednak niezależnie od przyjętych kryteriów, za kopal uznaje się młodsze kopaliny, podczas gdy te starsze określa się mianem żywic kopalnych. Nazwy poszczególnych kopali pochodzą od miejsca występowania lub nazwy macierzystego drzewa. Główne miejsca występowania to Amazonia oraz morskie wybrzeża: w Ameryce (od Meksyku do Brazylii), w Afryce (głównie w środkowym pasie), na Madagaskarze, w Indonezji, Australii a także na Nowej Zelandii i Nowej Kaledonii.

Właściwości

Kopal jest masą twardą, w środku przeźroczystą lub mętną, z wierzchu ciemniejszą ze względu na wietrzenie. Jest dobrze rozpuszczalny w alkoholu etylowym, eterze i acetonie, częściowo w benzenie oraz chloroformie. Z wyglądu jest zbliżony do bursztynu, podobnie jak w bursztynie mogą występować inkluzje. W porównaniu z nim ma niższe temperatury mięknienia i topnienia, co warunkuje trochę inną obróbkę. Kopale mogą być w łatwy sposób sztucznie postarzane do barwy jasnożółtej lub jasnobrunatnej. W wyrobach jubilerskich często są lakierowane dla podwyższenia połysku i wytrzymałości mechanicznej.

 

Kopal zanzibarski

Zwany również kopalem wschodnioafrykańskim. Jest żywicą naturalną twardą, pochodząca z kopalnego drzewa Trachylobium. Występuje na głębokości około metra pod powierzchnią ziemi w grudach o pokroju nieregularnym, pomarszczonym, płytowatym, pokrytych brunatną warstwą, przypominającą korę. W miąższu ma barwę od żółtawej do czerwonawej, jest przejrzysty, a twardością dorównuje bursztynowi. Mięknie w temperaturze 160 °C. Topi się w temperaturze 260-300 °C. Całkowicie rozpuszcza w olejku kajeputowym. Częściowo rozpuszcza się w eterze, benzenie, toluenie, chloroformie, dwusiarczku węglowym i olejku rozmarynowym. Nie rozpuszcza się w alkoholu amylowym i metylowym. Prażony przez kilka dni w temperaturze 200-220 °C rozpuszcza się zupełnie w olejku terpentynowym, tracąc jednak swoją pierwotną twardość.

Kopale zachodnioafrykańskie

Występują w kilku odmianach, których nazwy pochodzą od rejonu występowania i sprzedaży.

 Sierra Leone – właściwościami i jakością zbliżony do kopalu zanzibarskiego, występuje w bułach kulistych , kilkucentymetrowej długości o nierównej powierzchni. Ma złom szklisty, a barwę jasnożółtą. Mięknie w temperaturze 130-230 °C. Prawie zupełnie rozpuszcza się w alkoholu amylowym i acetonie. Częściowo rozpuszcza się w alkoholu etylowym, benzenie, czterochlorku węglowym, eterze etylowym i alkoholu metylowym.

Akra – występuje w grudkach podłużnych, zwietrzałych na powierzchni.

Benin – występuje w bryłkach małych, kulistych lub podłużnych, zwietrzałych na powierzchni, szklistych na krawędziach.

Kamerun – występuje w wielkich bryłach, pokrytych białym pyłem. Ma złom czysty, barwę jasnożółtą lub jasnoczerwoną.

Gabon – występuje w grudach płaskich długich do 8 centymetrów. Ma barwę od żółtawej do krwistoczerwonej.

Loango – występuje w grudach nieregularnych o ostrych krawędziach, złomie szklistym, zwietrzały na powierzchni. Ma barwę od jasnożółtej do brunatnoczerwonej. Mięknie w temperaturze 180-200 °C. Rozpuszcza się w alkoholu dwuacetonowym (CH3C(O)CH2C(OH)(CH3)2), alkoholu amylowym, etylowym i metylowym.

Angola – występuje w grudach nieregularnych lub kulistych o powierzchni zwietrzałej. Ma barwę żółtą, czerwoną, brunatną lub jest bezbarwny. Mięknie w temperaturze 90 °C. Topi się w temperaturze 245-305 °C.

Benguela – występuje w grudkach płaskich lub obłych, pomarszczonych na powierzchni.

 

Kopale kauryjskie

 Kopale kauri  –  zwane także kopalami nowozelandzkimi i nowokaledońskimi.
Kopal nowozelandzki jest żywicą twardą, występującą w bryłach barwy brunatnej o powierzchni mocno zwietrzałej. Uchodzi za najcenniejszy spośród wszystkich, występujących w tym rejonie świata. Rozpuszcza się zupełnie w alkoholu butylowym i czterochlorku węglowym, częściowo w acetonie. Uzyskiwany jest z żywicy agatisa nowozelandzkiego.

Kopal nowokaledoński  –  jest żywicą twardą, pochodzącą z drzewa Agathis dammara. Ma barwę od białawej do żółtawej. Powierzchnię pokrytą brunatną warstwą mocno zwietrzałą lub szarawą o niewielkim połysku metalicznym.

Kopal manila –  zwany kopalem filipińskim lub borneoskim. Występuje w bryłach często kilkukilogramowej wagi. Ma barwę od żółtawej do brunatnej. Często występuje odmiana o miąższu mlecznomętnym.

Kopale kauryjskie mają złom muszlowy, połyskujący. Wydzielają mocna woń balsamiczną. Topią się w temperaturze 125-185 °C. Rozpuszczą się zupełnie w alkoholu amylowym. Na gorąco rozpuszczają się prawie zupełnie w bezwodnym kwasie octowym. W eterze rozpuszczają się w 40-90%, w olejku terpentynowym w 25-40%. Nie rozpuszczają się w toluenie.

Kopale twarde nie nadają się do sporządzania werniksów do malowideł (szczególnie olejnych), jednakże w połączeniu z olejami tworzą najmocniejszą zawiesinę jako składnik spoiwa temperowego. Lakier kopalowy jest doskonałym składnikiem spoiwa enkaustycznego.

Kopale południowoamerykańskie

Zwane również kopalami brazylijskimi. Są żywicami miękkimi, pochodzącymi z drzew rodzaju Hymenaea, występującymi w Brazylii i Wenezueli. Występują w postaci buł o barwie żółtej, zielonawej i zielonej, pokrytych warstwą przypominającą warstwę kredową.

Główne zastosowanie kopalu, jako surowca, to podstawowy składnik niektórych lakierów, laków i werniksu, stosowanego w aureoli, enkaustyce i witrochromii. W konserwacji werniksu kopalowego używa się do nasycania spróchniałego drewna.

Bursztyn – rodzaje

 Odmian bursztynu wyróżnia się od stopnia zmętnienia, charakterystyczne są płynne przejścia i mieszanie poszczególnych elementów:

Przeźroczysty –  całkowicie przezroczysty jak szkło, kolorystyka bardzo słabo żółta do brązowo żółtej.

Matowy –  półprzezroczyste zachmurzenie z mikroskopijnych pęcherzyków.

Mętny –  całkowicie nieprzezroczysty, mętny, jednorodny do plamistego o różnych stopniach barwienia.

Kość słoniowa – całkowicie nieprzezroczysty o barwie czystej bieli.

Piana –  całkowicie nieprzezroczysty żółtawo biały, lżejszy od wody słodkiej

Czarny  – czarny do czarnego marmurkowego, ze  zbutwiałym drewnem i ziemią z żywicą jako spoiwem.

Kolorowy –  mieszanka różnych kolorów

 

 

Odmiany

 birmit

 bursztyn bałtycki

aikait – odmiana bursztynu znajdowana na Węgrzech i we Francji

bursztyn dominikański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych w Dominikanie na wyspie Haiti

bursztyn japoński – odmiana bursztynu wydobywanego w północnej części wyspy Honsiu, nad brzegiem Oceanu Spokojnego

bursztyn libański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach kredowych (kreda dolna) w Libanie na Bliskim Wschodzie

bursztyn meksykański – odmiana bursztynu znajdowana w osadach trzeciorzędowych (oligocen górny – miocen dolny) w Meksyku

bursztyn tajmyrski

 cyberyt

 keflachit

 keuperyt

rumenit – odmiana spotykana w Rumunii

symetyt – charakteryzuje się wyraźną opalescencją), spotykany we Włoszech

 walchowit – całkowicie nieprzezroczysty, barwy beżowej; występuje na Morawach

 krancyt – odmiana spotykana w Saksonii

 

Nazewnictwo i określenia kamieni jubilerskich z bursztynu bałtyckiego (sukcynitu) według Międzynarodowego Stowarzyszenia Bursztynników

Bursztyn bałtycki (sukcynit) naturalny – kamień poddany jedynie obróbce mechanicznej (na przykład szlifowanie, cięcie, toczenie, polerowanie) bez jakichkolwiek zmian naturalnych właściwości.

 Bursztyn bałtycki (sukcynit) modyfikowany – kamień poddany obróbce termicznej lub ciśnieniowej powodującej zmianę właściwości fizycznych, między innymi stopnia przezroczystości i barwy lub w podobnych warunkach kształtowany z jednej bryłki, wcześniej przyciętej do zamierzonych rozmiarów.

 Bursztyn bałtycki (sukcynit) rekonstruowany (prasowany) – kamień otrzymany z kawałków bursztynu bałtyckiego sprasowanego pod wpływem podwyższonej temperatury i wysokiego ciśnienia bez dodatkowych składników.

 Bursztyn bałtycki (sukcynit) łączony – kamień składający się z dwu lub więcej części naturalnego, modyfikowanego lub rekonstruowanego bursztynu bałtyckiego sklejonych z użyciem jak najmniejszej ilości bezbarwnego spoiwa koniecznego do złączenia fragmentów.

 

Bursztyn – Właściwości

Bursztyn tworzy nieregularne bryłki. Najczęściej spotykany jest bursztyn żółty, rzadsze są odmiany bezbarwne, czerwone, zielonkawe, a ich przejrzystość zależy od zawartości drobnych pęcherzyków powietrza. Bryłki bursztynu zawierają niekiedy pochodzące z okresu kredy i kenozoiku szczątki zwierząt lub roślin, tzw. inkluzje. Inkluzje stałe są reprezentowane przez różne minerały np. piryt czy kwarc, oraz owady, rzadziej pajęczaki, drobne płazy i gady, rośliny i ich szczątki. Inkluzje stanowią cenny materiał badawczy dla biologów i paleontologów.

 Skład chemiczny:           (C10H16O) + związki siarki (H2S).
Bursztyn to mieszanina kilkudziesięciu różnych związków, o średniej zawartości ok. 67 do 81% węgla i ok. 1% siarki; resztę stanowią tlen i wodór. Jednym ze składników jest kwas bursztynowy (3-8% w sukcynicie, poniżej 3 % w innych odmianach bursztynu)

Twardość w skali Mohsa:  2-2,5

Przełam: muszlowy

Łupliwość:  brak

Układ krystalograficzny:  substancja bezpostaciowa

Gęstość minerału: ok. 1,08 g/cm³

Kolor:   jasnożółta do brunatnej („bursztynowa”), żółty, brązowy, białożółty, kremowy, czerwony, pomarańczowy, mlecznobiały, niebieski, zielonkawy, bezbarwny, czerwony i czarny

Przezroczystość: przezroczysty, przeświecający, do nieprzezroczystego

Rysa:  biała

Połysk: tłusty

Współczynnik załamania :    ok. 1,54 (substancja izotropowa)

Pleochroizm: brak

Luminescencja: fluoroscencja – brunatnobiała do żółtozielonej, dla burmitu niebieska

 Temperatura topnienia:  287 – 300 stopni Celsjusza

Największa znaleziona bryła bursztynu bałtyckiego waży 9,75 kg.

Największy znany kawałek bursztynu znaleziono w Indonezji . Ważył około 68 kg w oryginalnym stanie. Jednakże udało się przewieść  dwie największe bryły  o łącznej wadze około 23 kilogramów do Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Stuttgarcie, który otrzymało certyfikat Guinnessa (1995) dla największego bursztynu. Inne bardzo duże kawałki bursztynu są znane z Japonii. Od złożenia w Kuji kawałek bursztynu został odzyskany w 1927 roku o wadze 19,875 kg, kolejne w 1941 roku z 16 kg. Oba kawałki są trzymane w Narodowym Muzeum Nauki w Tokio.

Bursztyn – Historia

 130.000.000 lat temu  – zostały zatopione  w żywicy owady, kwiaty i owoce, włosy, pióra i inne małe organizmy.

20.000 r. p.n.e – Na Ukrainie znaleziska datuje się na wiek około 20.000 lat (wykopaliska w Kaneva na rzece Ros ). W  podobnym wieku znaleziono również w jaskini Altamira, w regionie północnej Hiszpanii.

13.000 lat  temu – ozdoby z bursztynu w starożytnej Grecji,  zostały  znalezione w grobowcach mykeńskich.

12.000 r. p.n.e – We  Fryzji znaleziono wisiorki i koraliki z bursztynu, których wiek jest datowany na około 12.000 lat.

8000 r. p.n.e – Bursztyn był używany do wytworzenia amuletów i rzeźby zwierząt, grawerowanych z motywami zwierząt w Danii i południowym Bałtyku. Szamani używali go jako kadzidła.

4300 r. p.n.e –  na północnych wybrzeżach Bałtyku bursztyn był poszukiwanym towarem. Wykonane z niego były naszyjniki i wisiorki i noszone lub używane do celów rytualnych (ofiary, grobowe). Budowniczowie megalitycznych grobowców składali w nich bursztyn , w Jutlandii znaleziono 37 składów bursztynów w Danii.

V w. p.n.e. – pierwsze wyprawy po bursztyn  tzw. szlakiem bursztynowym od Adriatyku do wybrzeży M. Bałtyckiego.

IV w. p.n.e – Bursztyn jest omawiany przez Teofrasta.

ok. 330 p.n.e – Pyteasza z Massalii, opisuje bursztyn w księdze O oceanie, odwołuje się do niej Pliniusz w Historii Naturalnej. Pytheas pisze, że ludzie z Niemiec , zamieszkują brzegi morza, na których bursztyn jest wyrzucany przez fale na wiosnę.

 

50 r. n.e.  – Pliniusz w Historii Naturalnej pisze o bursztynie, że na dużej wyspie, trzy dni od Scytów na wybrzeżu morza o nazwie Balcia są jedne z najbogatszych źródeł bursztynu. Pliniusz stwierdza wyraźnie , że Niemcy eksportują bursztyn do Panonii , skąd zostaje sprzedawany dalej za granicę przez Wenedów . Pliniusz przytacza również opinię Nikiasza , według którego bursztyn  jest produkowany przez promienie słońca , które uderzając z wielką siłą na powierzchnię gleby , pozostawiają pot , który wymywa się przez falae Oceanu , i wyrzucane są one na wybrzeżu Niemiec . Pliniusz podaje, że niemiecka nazwa bursztynu to  glæsum od  wyspy  Glæsaria.

 

 

 460 p.n.e  – Hipokrates stosował bursztyn do szerokiej gamy zabiegów .

II wieku p.n.e. – Włoszech  pracowały słynne pracownie bursztynnicze. Sercem włoskich rzemieślników była Aquilea, skąd dostarczano wyroby na dwór cesarski do Rzymu.

 X w. – na Pomorzu Gdańskim handel  bursztynem przynosił duże zyski. Cały pozyskany materiał był własnością panującego na danym terenie władcy.

1305 r. – Opat Rudgier z klasztoru cystersów w Oliwie., przy pomocy sfałszowanych dokumentów uzyskał  zgodę Wacława III na poławianie bursztynu z części wybrzeża Zatoki Gdańskiej.

1312 r. – Wielki mistrz Krzyżacki Karol z Trewiru potwierdził rybakom z Osieku prawo do zbierania bursztynu, w zamian za daniny na rzecz Zakonu.

1477 r.  – powstał w Gdańsku cech bursztynników. Zaczęto robić piękne szkatułki, biżuterię,  kielichy,  modele okrętów gdańskich, sekretarzyki z bursztynu, itp. Zgodnie z prawem nie mogło na terenie miasta pracować więcej niż 40 bursztynników. Przepisy te oczywiście łamano. Partaczy niezrzeszonych w cechu ścigał specjalny kat cechowy.

początek XIX wieku –  pierwsze doniesienia o bursztynie z Ameryki Północnej z odkryć w New Jersey ,  Crosswicks Creek koło Trenton, Camden , w pobliżu Woodbury .

 1870 r.  – wydobycie bursztynów z „niebieskiej ziemi” przez firmę Stantien & Becker . W pierwszych latach eksploatacji odbywało się to  w 10 metrowym głębokim dole.

1960 r –  W Polsce zupełnym przypadkiem odkryto spore złoża bursztynu na polach irygacyjnych między Wisłoujściem a Stogami. Bursztyn wydobywano nielegalnie, za pomocą motopomp.

1979 r. – znaleziono złoża bursztynu na północnej Ukrainie, w pobliżu granicy Białorusi.

1984 r. – Pierwsze przyznanie Bursztynowego Słowika – nagrody głównej festiwalu muzycznego Sopot Festival w Sopocie.

1991 r. – Znaleziono największy znany kawałek bursztynu w Indonezji . Ważył około 68 kg

1998 r. – Pierwsze Mistrzostwa Świata w Poławianiu Bursztynu – zawody odbywają się corocznie w wakacje na plażach polskiego. Finały tej imprezy mają miejsce w miejscowości Jantar w gminie Stegna. Są to zawody w wyławianiu i wybieraniu jak największej liczby bursztynów w wyznaczonym czasie. Do poszukiwania bursztynu zawodnicy używają kaszorów i grabi. Każdy z zawodników poszukuje jantaru w wyznaczonym miejscu. Do finałów można dostać się z eliminacji odbywających się na różnych plażach.

 

Bursztyn – Opis

Bursztyn także: jantar, amber (łac. sucinum, czasem także elektrum z gr. ἤλεκτρον – elektron) – kopalna żywica drzew iglastych, a w rzadszych przypadkach żywicujących liściastych drzew z grupy bobowców.
sznur bursztynów
Bursztyn z inkluzjami

fot.
Vassil. Licencja: Public domain

Nazwa „bursztyn” pochodzi od niemieckiego bernstein (kamień, który się pali).   Niekiedy zawiera bardzo cenne z punktu widzenia naukowego i wyjątkowo atrakcyjne dla kolekcjonerów inkluzje, często doskonale zachowanych organizmów zwierzęcych i roślinnych.
Bursztyn bałtycki od najdawniejszych czasów był używany jako kamień ozdobny i leczniczy. Ozdoby i amulety wyrabiano z niego już w paleolicie.

Na całym świecie jest ponad 80 rodzajów bursztynu, ale w większości przypadków występuje tylko w małych ilościach. Najstarsze z nich pochodzą z utworów dewońskich (stwierdzono je w Kanadzie); najmłodsze, nie zaliczane zasadniczo do bursztynów są znajdowane w Ameryce Południowej, Afryce, Australii i Nowej Zelandii (kopal).

 

sznur bursztynów

Sznur bałtyckich bursztynów
fot.
Malene Thyssen. Licencja: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0