Baryt – słownik

Róża barytowa – skupienie tabliczkowych lub płytkowych kryształów barytu przypominające wyglądem kształt róży (skupienie rozetowe).
Róża barytowa tworzy się w wyniku krystalizacji silnie zmineralizowanych roztworów wodnych bogatych w siarczan baru w warunkach gorącego i suchego klimatu (pustynnego).

Szczególnie atrakcyjne róże barytowe spotyka się:
w USA: Oklahoma, Kolorado, Dakota Południowa, w Peru, w Niemczech: Hesja, Saksonia, w Rumunii, Czechach, Algierii i Meksyku.
W Polsce niewielkie róże barytowe występujące w postaci szczotek krystalicznych można było znaleźć w nieczynnej już kopalni siarki w Machowie k. Tarnobrzega oraz w kopalni miedzi w Lubinie.

barytowa róża

Baryt – zastosowanie

Baryt to podstawowy surowiec do produkcji baru metalicznego i jego związków.
Bar metaliczny jest wykorzystywany jako reduktor (odtleniacz) metali i silny getter – pochłaniacz gazów niezbędny w produkcji lamp elektronicznych.
Ze względu na znaczną gęstość i nietoksyczność stosowany jako wypełnienie wierteł głowic górniczych.
W medycynie sproszkowany baryt, ze względu na pochłanianie przez niego promieniowania rentgenowskiego oraz fakt, że nie wchłaniania się z przewodu pokarmowego stosuje się go jako składnik środka cieniującego – papki barytowej w diagnostyce radiologicznej przewodu pokarmowego.

BaO stosuje się w przemyśle chemicznym i materiałów ogniotrwałych.

BaCO3 – jako trutkę na gryzonie.

BaO2 wykorzystywany jest do otrzymywania tlenu, wody utlenionej i jako zapalnik do aluminiowych materiałów termitowych.
Wykorzystywany w przemyśle papierniczym jako wypełniacz, w przemyśle gumowym, włókienniczym, chemicznym, używany przy produkcji farb (biały pigment),

w budownictwie – jako dodatek do ciężkiego betonu

W jubilerstwie stosowany jest rzadko ze względu na łupliwość i niską twardość. Znane są obrobione kamienie o masie od 50 do 300 ct pozyskiwane w Anglii – (spotykane są kryształy do 1 m długości) i Francji.
Na ogół jednak jest używany w celach dekoracyjnych.

Syntetyczny „baryt”
Czystą, syntetyczną biel barytowa określano mianem „blanc fixe” albo „biel permanentna. Niemniej stosowano także mieszaniny z bielą ołowiową: w proporcji 1:1 była to biel wenecka, 2:1 – biel hamburska, 3:1 – biel duńska. Czasem mieszano biel barytową z węglanem wapnia albo, do naturalnego barytu, dodawano bardzo niewielką ilość ultramaryny dla „złamania” jego różowawego odcienia.
Litopon, który słusznie bywa kojarzony z barytem, jest syntetycznie otrzymywaną mieszaniną siarczku cynku ZnS z siarczanem baru BaSO4. Znacznie mniej rozpowszechniony jest kadmopon, mieszanina siarczku kadmu CdS z siarczanem baru.

Baryt – występowanie

Minerał rozpowszechniony w żyłowych utworach hydrotermalnych niskich temperatur.

Świat:

  • USA (Kolorado, Dakota Południowa, Connecticut): duże i dobrze wykształcone kryształy, nadające się do szlifowania,
  • Wielka Brytania (Kumbria, Kornwalia, Westmoreland),
  • Niemcy (Schwarzwald, Hesja, Harz, Westfalia)
  • Rosja (Ural, Kaukaz)
  • Francja Masyw Centralny.

Polska:

  • Sudety,
  •  okolice Boguszowa-Gorc, Wałbrzycha i Jawora,
  •  Pogórze Kaczawskie,
  • Góry Swiętokrzyskie (np. Chęcin),
  • Tatry (np. Doliny Kościeliskiej i Starorobocianęskiej),
  • okolice Machowa i Tarnobrzegu

Baryt pojawia się głównie w formacjach polimetaliczno-barytowo-fluorytowych o znacznym rozprzestrzenieniu, zmiennym składzie mineralnym oraz w formie żyłowej lub gniazdowej. W skład żył wchodzi baryt lub też fluoryt, głównie z kwarcem, węglanami i siarczkami. Baryt i fluoryt są tu na ogół młodszymi produktami mineralizacji, powstałymi w niskich i średnich temperaturach, po wydzieleniu się głównej ilości siarczków i kwarcu.

W grupie tej wydzielono formacje:

  • barytowo-kwarcową (wystąpienia: Boguszów, Głuszyca, Jabłów, Modliszów, Bystrzyca Górna),
  • barytowo-węglanową (wystąpienia: Jedlinka, Srebrna Góra, Dziećmorowice),
  • barytowo-fluorytową (wystąpienia: Stanisławów, Jeżów Sudecki).

Udokumentowane zasoby barytu wynoszą 5,66 mln t, a fluorytu 0,54 mln ton.

Baryt – właściwości

Teoretycznie baryt zawiera 65,7% BaO i 34,3% SO3. Może mieć domieszkę tlenku strontu, wapnia i ołowiu. Baryty ze złóż uranowych mogą być wzbogacone w rad.

Wzór chemiczny – BaSO4 + Ca, Sr

Układ krystalograficzny – rombowy, klasa bipiramidy rombowej

Pokrój kryształów – najczęściej tabliczkowy lub słupkowy

Barwa – biały, szarawy, żółtawy do brunatnego, niebieski, zielony, czerwonawy

Kolory barytu

 Kolory barytu

Rysa – biała

Połysk – szklisty, tłusty lub jedwabisty

Twardość – w skali Mohsa : 3-3,5

Gęstość – 4,3-4,6 g/cm3

Łupliwość – wyrażna prostopadłościenna („kostkowa”), minerał kruchy

Przełam – nierówny, kruchy

Dyspersja – 0,016

Pleochroizm – wyraźny

Luminescencja – w zakresie bliskiego UV świecenie białe, niebieskozielone i szare; w zakresie dalekiego UV świecenie bladozielone, białoróżowe, kremowobiałe i żółtozielone

Rozpuszcza się tylko w stężonym, goracym kwasie siarkowym. Jest trudno topliwy.

Często wnętrze agatów wypełnione jest odmianami kwarcu niekiedy tworzącego geodę.

Baryt – historia

Nazwa tego pierwiastka pochodzi od greckiego barys (ciężki). Znany był prawdopodobnie Agrikoli w XVI wieku.

W 1630 r. włoski alchemik z Bolonii Vincenzo Cascariolo, ogrzewając konkrecję barytową, odkrył zjawisko termoluminescencji. Rozgrzany minerał świecił w ciemności. Wtedy zjawisko to uznano za niezwykłe.
Do XIX w. baryt traktowano jako nieużyteczny składnik skał. Potem zaczęto go badać ze względu na duży ciężar właściwy. Spodziewano się, że kryje w sobie złoto.

Baryt był szeroko wykorzystywany jako pigment (tzw. biel barowa, litopony), znalazł zastosowanie też m.in. jako kontrast w badaniach rentgenowskich miękkich narządów, w wiertnictwie do obciążania płuczek wiertniczych. Pigment barowy stracił na popularności wobec stosowania bieli tytanowych.
Od 1782 roku, kiedy zaproponowano zastąpienie trującej bieli ołowiowej bielą barytową, notuje się obecność tej ostatniej zarówno w dziełach sztuki (głównie w akwarelach) jak i w innych obiektach, wymagających zastosowania pigmentu (tapety, linoleum, materiały).

 

Od 1810-20 roku zastosowanie jego staje się coraz bardziej powszechne.

Baryt naturalny zawiera pewna ilość domieszek, niekorzystnie wpływających na jego własności kolorystyczne. Stad z naturalnego minerału produkowano syntetyczny jego odpowiednik, o identycznym wzorze chemicznym, ale o wiele czystszy.

Baryt – informacje

Baryt jest głównym minerałem baru, należącego do berylowców. Jego dużą gęstość wyczuwa się w ręku. Jest najcięższy wśród berylowców, ale należy do metali lekkich. Najpospolitszy w skorupie ziemskiej spośród pierwiastków o dużej masie atomowej. Baryt rozpuszcza się tylko w stężonym, gorącym kwasie siarkowym. Jest trudno topliwy.

W przyrodzie baryt występuje dość powszechnie w żyłach hydrotermalnych powstałych w niskich temperaturach (kilkudziesięciu stopni Celsjusza) – a grubość takich żył sięgać może kilku metrów. W Polsce baryt jest minerałem pospolitym. Tylko na Dolnym Śląsku zarejestrowano około 150 jego wystąpień. Obecnie baryt wydobywany jest w 50 krajach, z ponad 1000 złóż.

 

Baryt

Kryształy barytu cechuje niekiedy bogactwo ścian. Baryt ma zwykle pokrój tabliczkowy lub słupkowy. Często skupienia tabliczkowate tworzą formy grzebieniaste lub zrosty przypominające „róże pustyni”. Owalne lub okrągłe konkrecje mają strukturę pręcikową lub włóknistą. Minerał ten może występować w postaci stalaktytów i stalagmitów, a także tworzyć skupienia ziarniste, zbite, skorupowe, ziemiste.
Małe kryształy barytu są bezbarwne i przezroczyste, większe – mlecznobiałe i nieco przeświecające lub nieprzezroczyste. Kryształy te mogą być w różnym stopniu zabarwione na czerwono, brunatno, szaro, niebieskawo, zielonawo.

Barytowi może towarzyszyć: sfaleryt, wurcyt, piryt, markasyt, chalkopiryt, tetraedryt, arsenopiryt, smitsonit, kalcyt, dolomit, kwarc, fluoryt, celestyn.

Zróżnicowana jest barwa agatów. Przeważają szare, różowawe i brunatne, rzadko żywsze barwy: czerwone, zielone, czarne. Stąd stosowane bardzo często sztuczne barwienie.
Często wnętrze agatów wypełnione jest odmianami kwarcu niekiedy tworzącego geodę.