Agat – słownik

Agat amebowy – agat monocentryczny o wzorze rysunku w kształcie podłużnych wypustek przypominających ameby

 

Agat amebowy

Agat amebowy

 

 

Agat Aqua – agat o kolorze błękitnym, przeźroczyste jasne kolory.

Agat Aqua

Agat Aqua

 

Agat ametystowy – agat ze strefą zabudowaną kryształami ametystu

Agat aperturowy – typ agatu mający w obrębie zgładu naturalną pustkę: także agat geodowy, druzowy, pustkowy.

Agat brodawkowy – zewnętrzna powierzchnia pokryta jest kulistymi wypukłościami.

Agat bukietowy – kryształki ułożone są na kształt bukietu kwiatowego.
Agat bukietowy

Agat bukietowy

Agat sagenitowy – agat  o naroślach mineralnych w kształcie igieł. Są one  często ułożone w fantazyjne układy tworzące wiry.Wtrącenia są w szerokiej gamie kolorów.
agat sagenitowy

Agat sagenitowy

Agat bursztynowy – agat o barwie bursztynu

agat bursztynowy

Agat bursztynowy

Agat Blue Lace to niebieski kamień z widocznymi wstęgami o innych odcieniach niebieskiego i błękitu.

Niebieski Agat Blue Lace przynosi spokój. Jest uważany za kamień szczęścia.
Agat Blue Lace

 

Agat camea – onyks do produkcji kamei;

Agat centryczny – o wzorze zawierającym centrum, wokół którego układają się poszczególne warstewy.

Agat chryzokolowy – niebieskozielony agat, z domieszką krzemianu miedzi

Agat dendrytowy – agaty charakteryzujące się wtrąceniami czarnych tlenkowych związków manganu, brązowoczerwonych związków żelaza itp

 

Agat mchowy

fot: shakko licencja: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported

Agat dendrytowy

 

 

Agat drzewiasty – Agat z wtrąceniami w kształcie drzew.
Czasem określa się tak skrzemieniałe drewno o budowie warstwowej, wtedy w sensie mineralogicznym nie jest to agat.

Agaty drzewiaste

fot. Hannes Grobe/AWI, licencja: Creative Commons Attribution 3.0 Unported

Agaty drzewiaste

Agat enhydros – agat zawierający ciekłe inkluzje

Agat fluorescencyjny – zawarte inkluzje powodują fluorescencję

Agat forteczny, fairburnit – rysunek agatu przypomina widok starych fortec

 

Agat forteczny

Agat forteczny

Agat gołębiej krwi – agat o purpurowym odcieniu barwy.

Agat gołębiej krwi

Agat gołębiej krwi

Agat cienkowarstwowy – agat o grubości warstw  poniżej 1 cm

Agat gwiaździsty – rysunek podobny do gwiazdy

 

agat gwiazdzisty

Agat gwiaździsty

 

Agat karneolowy – agat o przewadze barw czerwonych i czerwonobrunatnych

 

Agat czerwony

Agat karneolowy

 

Agat kanapkowy – Wyraźnie oddzielone warstwy

 

Agat kanapkowy

Agat kanapkowy

Agat krajobrazowy – agat o rysunku układającym się na wzór widoczku krajobrazu.
Agat krajobrazowy

fot. Hannes Grobe/AWI, licencja: Creative Commons Attribution 3.0 Unported

Agaty krajobrazowe

Agat krustalny – posiada strefy zbudowane z kryształów ametystu, morionu, kryształu górskiego lub innych.

Agat krustalny

 

 

Agat lodowy – o wyglądzie zmrożonej wody, lub popękanego lodu

Agat lodowy

Agat lodowy

Agat mszysty – agat dendrytowy: dendryty chlorków, tlenków manganu i żelaza ukształtowane na podobieństwo mchów, porostów lub liści paproci (ang. moss agate).

Barwa: bezbarwna z zielonymi, brązowymi lub czerwonymi wrostkami.

Występuje: Indie (Wyż. Dekan – zielone agaty), Chiny, Rosja (Ural, Zabajkale), USA (Kolorado, Michigan Oregon, Utah), Algieria – Góry Atlas, Jemen – okolice Mokka nad Morzem Czerwonym.

 

 alt=

Agat mszysty

Agat muszlowy –o rysunku podobnym do muszli

Agat muszlowy

Agat muszlowy

 

Agat opalizujący – agat wykazujący opalescencje

Agat opalizujący

Agat opalizujący

Agat owalny – zawiera owalne warstwy

Agat kropkowy (Polka dot) – agat z Oregonu mający na kremowym tle brązowe plamki

Agat Polka dot agat

Agat Polka dot

 

 

Agat sferyczny – zob. agat centryczny

agat centryczny

Agat sferyczny

 

Agat Enhydros – migdał agatu lub jednobarwna buła chalcedonu, niekiedy wypełniona wodą, przeświecająca przez ścianki. Po wyjęciu ze skały macierzystej ciecz zwykle wkrótce wysycha.

 

Onyks – cenna odmiana agatu o równoległym ułożeniu warstw, na przemian białej i czarnej.
Nazwa pochodzi z greckiego onix i oznacza pazur od twardości i ostrych krawędzi tego minerału..
Biało-czarny onyks jest często nazywany zwyczajnym, arabskim lub czarnym.Onyks występuje również w kolorze zielonym i białym.
Od czasów starożytnego Egiptu onyks barwiono, aby podkreślić jego barwę. Większość onyksów wytwarzano zanurzając agat w roztworze cukru, a następnie podgrzewając go w kwasie siarkowym, aby zwęglić cząsteczki cukru. Już w starożytności uważano onyks za kamień szczególnie szczęśliwy i właśnie z tego minerału wykonana była osobista pieczęć cesarza Chin (poddanym cesarza zabroniono posługiwać się tym samym kamieniem pod karą śmierci).

Miejsca występowania: Brazylia, Urugwaj, Indie, Egipt.

 

Sard – agat o koncentrycznych strefach zewnętrznych i pakiecie równoległych wstęg.

 

Sardonyks – gemmologiczna, wielobarwna, przeświecająca odmiana agatu; odznacza się białymi i czerwonymi pasami o różnej grubości.
Nazwa pochodzi od miasta Sardis w Azji Mniejszej, gdzie został znaleziony (gr. sardios = kamień z Sardis i gr. onyx = pazur od twardości i ostrych krawędzi.

Miejsca występowania:
Brazylia – Rio Grande do Sul, Minas Gerais, Urugwaj, Indie, Rosja – Ural, Zabajkale, Cejlon – Ratnapura, Egipt, Turcja.
W Polsce na Dolnym Śląsku – Szklary, Ząbkowice Śląskie.
Wykonywało się z niego kamee i pieczęcie.

Agat sardonix

Sardonyks

Agat – zastosowanie

Zastosowanie

– pieczęcie babilońskie i egipskie

-sygnety i gemmy
Wielobarwny agat szczególnie nadawał się do wyrobu gemm. Umiejętnie zdjęta wierzchnia warstwa kamienia uwypukla rzeźbę, która efektownie odbija się na tle innej barwy warstwy następnej. Mistrzami w tej dziedzinie sztuki byli Grecy i Rzymianie.

– w jubilerstwie i rzeźbiarstwie artystycznym
ozdabiano nimi ołtarze, naczynia, puzderka, tabakierki, amulety, sygnety, drobne przedmioty
aktualnie głównie kaboszony, paciorki i płytki

– w mechanice precyzyjnej do łożysk i noży,

– do wyrobu materiałów ściernych i polerskich,

– elementy wag,

– moździeże, tłuczki
Dzięki o dużej twardości i odporność na ścieranie (dużo większej niż szkła i porcelany) w moździerzach tych możliwe jest rozdrabnianie twardych substancji bez ich zanieczyszczenia.
Agat jest też odporny na działanie zasad i kwasów (za wyjątkiem fluorowodorowego)

 

Agatowy moździeż

agatowy moździerz

– prowadniki przędzalnicze

– nagniataki z agatu służące do pozłacania, polerowania skóry, papieru itp.

fot: Juangonzalez64 licencja: public domain
Złocenie ramy przy pomocy agatowego nagniataka

– kółka z agatu do wędek

– drobne przedmioty użytkowe i ozdobne
noże do papieru, kałamarze, przyciski do papieru, popielniczki

Agat – występowanie

Świat:

  • Niemcy (Idar Oberstein -jedna z najpopularniejszych lokalizacji) .
  • Indie (Agat mszysty, Agaty kanalikowe w górach Timan, na wyżynie Dekan),
  • Chiny,
  • USA, w tym Arizona (agaty drzewiaste-skamieniałe drewno, w Skamieniałym Lesie -Petrified Forest)
  • Rosja (m.in.Przysiółek Jangielski), uroczysko Suchoje i jar Arbuzowa w obwodzie czelabińskim, okolice Miedwieżjegorska, Nerczyńsk w obwodzie czytyjskim (agaty dendrytowe)
  • Szkocja (góry OchiI – mszyste agaty o zielonym i czerwonym zabarwieniu)
  • Anglia (Dulcote, góry Mendip – agatowe buły o czerwonych barwach)
  • Namibia, Madagaskar, Meksyk

 

Polska:

  • Dolny Śląsk gł. w okolicy Nowy Kościoła, Różanej, Lubiechowa.

Agat – właściwości

Wzór chemiczny – SiO2 + domieszki. Skład chemiczny – zróżnicowany, zmieniający się od złoża do złoża, nawet w obrębie określonej strefy danego złoża. Podstawowym składnikiem jest skrytomikrokrystaliczna krzemionka, której średnia zawartość oscyluje w granicach 98…98,5%. Najczęstszymi domieszkami są: tlenki Fe i Ca, CO2, H2O oraz bituminy; rzadziej tlenki Mn i Ti, węglany Ca i Fe i inne związki chemiczne, a niekiedy inkluzje innych minerałów (np. chloryt)

pierścienie Lieseganga
fot: Donald B. Siano
pierścienie Lieseganga

Powstawanie pasm kolorów (pierścieni Lieseganga) spowodowane jest przez odkryty w 1855 r. przez Rungego Lieseganga chemiczny proces oscylacyjny. Polega na rytmicznym, strefowym wytrącaniu osadu, gdy reakcja prowadzona jest pomiędzy roztworem jednego reagenta, a roztworem wodnym drugiego reagenta. W wypadku agatów miało to miejsce przy zastyganiu lawy.

Barwa – zróżnicowana, przeważają odcienie barwy szarej, różowej, brunatnej i czarnej. Rzadko barwy nasycone, czerwona i zielona, stąd powszechnie stosowane sztuczne barwienie agatów.

 

Kolory agatów

 

Rysa – bez barwy

Połysk – szklisty, na przełamie najczęściej muszlowy, tłusty

Twardość – 6,5…7,0

Gęstość – 2.57…2,64 g/cm3

Przezroczystość- Przezroczysty do przeświecającego

 

lampa z agatów
fot.: Mattes Licencja: Public Domain

Klosz lampy wykonany z agatów

 

Własności optyczne – minerał jednoosiowy, optycznie dodatni (+)

Współczynniki załamania światła – n-1,53…1,54 n.-1,54…1,55

Dwójłomnosć – 0,007…0,009

Agat – historia

Epoka kamienna – Znaleziono wiele ozdób z tamtej epoki. Najstarsze znalezione agaty są w kurhanach na Uralu, gdzie wiele wyrobów z agatów które były odznakami władzy.

3500 p.n.e. – pieczęcie wyrabiane z wydobywanego w Egipcie agatu.

cylinder z agatu

fot: Nic McPhee Licencja: Creative Commons


Agatowy cylinder  oraz jego odcisk


1300 p.n.e.- Podgrzewanie agatów dla zmiany barwy. Modyfikowane kamienie znaleziono w grobowcu Tutanchamona.

XII p.n.e. – Bibilijne zalecenie użycia agatu do ozdoby napierśnika dla kapłana: Uczynisz też pektorał do zasięgania wyroczni; (…) Umieścisz na nim cztery rzędy drogich kamieni; (..) w trzecim rzędzie opal, agat i ametyst.
Księga Wyjścia 28, 15, Księga Wyjścia 39, 12 III p.n.e. – Wzmiankę o agatach znajdujemy u Theophrasta (372-287 p.n.e.), ucznia Arystotelesa w poemacie Peri Lithon „O kamieniach”.

 

talerz z agatu

Tazza Farnese

 

77 r. – Pliniusz Starszy (23-79) zamieścił w swojej Historii Naturalia opis 9 rodzajów agatów. Opisał, że z godnie z wierzeniami – służą one jako amulety i środki medyczne np. przeciwko ukąszeniom skorpionów.

300 r. – Epifaniusz z Salaminy (ok. 315-403) wymienia agaty w swoim dziele Peri ton dodeka lithon (O dwunastu drogocennych kamieniach szaty Aarona). Jest to apologetyczna interpretacja znaczenia kamieni szlachetnych oraz wykład o ich zastosowaniu w medycynie.

 

kamea z agatu
fot: Babelon 238 Licencja: Creative Commons Attribution 2.5 Generic

Kamea z 130 roku naszej ery

 

X w. – Wykonano agatowy kielich Św. Wojciecha należący do najwspanialszych przedmiotów sztuki zdobniczej w Polsce. Czaszę kielicha stanowi naczynie z jednego kawałka agatu brunatno-czerwonego wpadającego miejscami w odcień ciemnobursztynowy, poprzecinanego warstwami mlecznobiałymi, miejscami przeźroczystymi i opalizującymi. Warstwy te układają się w nieregularne plamy, które ożywiają powierzchnię ścianek.

Według tradycji spisanej w XVII w. kielich używany przez Świętego Wojciecha przekazany opactwu w Trzemesznie przez Bolesława Chrobrego w 1008 r. Agatowy kubek został prawdopodobnie ofiarowany księciu polskiemu przez Ottona III w czasie zjazdu w Gnieźnie w 1000 r. Według innej hipotezy trafił do Polski po 1025, jako dar królowej Rychezy. W kościele kanoników regularnych w Trzemesznie był przechowywany do 1941 lub 1942 r., wywieziony do Niemiec przez hitlerowskie władze okupacyjne, odzyskany przez władze polskie w 1946; w 1958 r. zwrócony Kościołowi. Obecnie przechowywany w Muzeum Archidiecezjalnym w Gnieźnie.
Poszczególne części kielicha powstały w różnym czasie. Agatowa czasza pochodzi z Bizancjum z X wieku. Stopa i nodus z około 1180.

agatowy kielich

fot: Piotrus Licencja: GNU Free Documentation License

Agatowy kielich Św. Wojciecha


1534 r. – Stefan Falimierz, znany polski przyrodnik, w swoim zielniku wydanym w Krakowie powiada „…achates. Tego kamienia jest rodzajów wiele […] indyjski agatek rzeczy jadowite odpędza”.

1595 r. – William Shakespeare napisał w „Romeo i Juli”
” Snadź się królowa Mab widziała z tobą;
Ta, co to babi wieszczkom i w postaci
Kobietki, mało co większej niż agat
Na wskazującym palcu aldermana”

1548 r. – Odkrycie złóż agatów w okolicach Idar Oberstein w Palatynacie w Niemczech. Rozwinął się tam później centralny ośrodek obróbki agatów. W późniejszych wiekach procowano na surowcu z brazylijskiej prowincji Rio Grande.
agatowa filiżankafot. shakko licencja: Creative Commons Attribution-Share Alike 3.0 Unported
Filiżanka z agatu zdobiona złotem i emalią. 1588 r.

 

1630 r. – Wzmianka w poemacie „The Waterspout” autorstwa Taylora.
” These, these are they, if we consider well,
That saphirs and the diamonds doe excell,
The pearle, the emerauld, and the turkesse bleu,
The sanguine corrall, amber’s golden hiew,
The christall, jacinth, achate, ruby red.”

XVII w. – Wykonano sekretarzyk wysadzany agatami dla króla Jana III Sobieskiego,  który znajduje się w zbiorach muzeum w Wilanowie.

XIX w. – W języku polskim zaczęto używać nazwy „agat”. Wcześniej mówiono „agatek”. Imię „Agata” pochodzi od nazwy kamienia.

1902 r. – Brazylijski agatowa geoda z ametystowymi szczotkami, o wadze 35 ton została pokazana na Wystawie Duseldorfskiej

Agat – opis

Agat – wstęgowa odmiana chalcedonu. Wśród skał wylewnych w postaci geod, a także wśród skał osadowych tworzyły się w procesie zastygania lawy. Proces powstawania agatów trwa niesamowicie długo w bardzo specyficznych warunkach. Powstające pustki wypełniały się stopniowo roztworami zawierającymi krzemionkę. Przerwy w dopływie roztworów i ich zmieniający się skład chemiczny stały się przyczyną zróżnicowanego zabarwienia poszczególnych warstw. Może posiadać wiele naprzemianległych warstewek, zwanych pierścieniami Lieseganga; może też przybierać dendrytową formę przestrzenną (agat mszysty) lub dawać pseudomorfy (agat koralowy, agatowe drewno i in.). Agat z zewnątrz wygląda zwykle i banalnie. Kształt ma kulisty lub owalny, odpowiada ściśle kształtowi pustki w której powstał, np. po pęcherzyku gazowym powstałym w zastygającej lawie.

agat

fot. Hannes Grobe Licencja: Creative Commons Attribution-Share Alike 2.5 Generic

Agat w przekroju